Truyện cổ tích Thạch Sanh

Cốt truyện

Nhóm tác giả Nguyễn Thị Ngọc Lan, Nguyễn Thị Hồng và Nguyễn Quỳnh Trang dùng bản Thạch Sanh trong sách giáo khoa Ngữ văn 6 (bộ Cánh Diều, 2021) để phân tích. Theo bản này, Thạch Sanh là thái tử do Ngọc Hoàng cho xuống đầu thai làm con đôi vợ chồng già hiếm muộn; người mẹ mang thai mấy năm mới sinh. Cha mẹ mất sớm, chàng sống lủi thủi trong túp lều dưới gốc đa, tài sản chỉ có lưỡi búa của cha, và được Ngọc Hoàng sai thiên thần xuống dạy võ nghệ, phép thần thông^[1].

Lý Thông kết nghĩa anh em với Thạch Sanh để lợi dụng, rồi đẩy chàng đi nộp mạng cho chằn tinh. Thạch Sanh giết được chằn tinh nhưng Lý Thông cướp công và được vua phong Quận công. Thạch Sanh tiếp tục bắn bị thương con đại bàng bắt công chúa, xuống hang cứu nàng, nhưng Lý Thông lấp cửa hang. Trong hang, chàng cứu được thái tử con vua và được tặng cây đàn thần. Chàng bị hàm oan, nhưng khi tiếng đàn cất lên, công chúa vốn bị câm liền nói ra sự thật để giải oan cho chàng. Đối diện quân của mười tám nước chư hầu, chàng khuất phục họ bằng tiếng đàn và niêu cơm thần ăn mãi không hết; vua nhường ngôi cho chàng. Mẹ con Lý Thông được tha tội nhưng giữa đường bị sét đánh chết rồi hóa thành bọ hung^[1].

Mô-típ và ý nghĩa

Các tác giả xếp truyện vào loại cổ tích thần kì, xoay quanh xung đột thiện – ác: Thạch Sanh đại diện cho cái thiện, Lý Thông cho cái ác^[1]. Họ nhắc ý kiến của Nguyễn Bích Hà rằng mô-típ dũng sĩ diệt quái vật (rắn ác, chim ác) và dũng sĩ cứu người đẹp là hai mô-típ hạt nhân của kiểu truyện dũng sĩ, cùng mô-típ "thưởng – phạt" thể hiện đạo lý dân gian "ác giả ác báo". Cây đàn thần được coi là nhân vật thần kì trợ thủ và là thứ "vũ khí" cảm hóa con người, thể hiện tinh thần yêu chuộng hòa bình^[1]. Về chi tiết gốc đa, bài cho rằng cây đa trong tâm thức người Việt là nơi trú ngụ của thần linh, nên việc Thạch Sanh sống dưới gốc đa không phải ngẫu nhiên^[1].

So sánh với truyện Chau Sanh Chau Thông của người Khmer

Cũng bài này đối chiếu Thạch Sanh với truyện Chau Sanh Chau Thông của người Khmer, được kể trong Tuyển tập văn học dân gian Việt Nam (2001). Hai truyện có cốt truyện gần như "trùng khít": nhân vật chính bị người anh kết nghĩa cướp công khi diệt chằn tinh và chim ác, được tặng đàn thần và cuối cùng được giải oan^[1].

Điểm khác nằm ở chi tiết. Chau Sanh được ông lão nhặt được trong một bông sen giữa bưng, không được thần linh dạy phép mà nổi bật vì sức khỏe hơn người; truyện có thêm tình tiết cây dầu và cá sấu, không có chi tiết dùng thuốc mê với đại bàng và kết thúc khi Chau Sanh cưới công chúa, lên ngôi. Mẹ con Chau Thông chỉ bị sét đánh chết, còn mẹ con Lý Thông bị trừng phạt hai lần, sét đánh rồi hóa kiếp thành bọ hung. Các tác giả nhấn mạnh mục đích không phải để chứng minh truyện nào có trước hay dân tộc nào ảnh hưởng dân tộc nào, mà để thấy sự gần gũi trong tư duy sáng tạo của cư dân các dân tộc anh em^[1].

Dị bản và cách kể lại ngày nay

Như nhiều truyện cổ tích, Thạch Sanh được lưu truyền qua nhiều dị bản. Năm 2015, VietnamPlus đưa tin về một bản in trong sách Truyện cổ tích Việt Nam – Tập 1 (Nhà xuất bản Kim Đồng, tái bản 10/2014) có chi tiết miêu tả cảnh Thạch Sanh giết trăn tinh và cảnh hai mẹ con nhường y phục cho nhau, khiến một số phụ huynh thấy không phù hợp với thiếu nhi. Nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vỹ (Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) nhận xét khi kể miệng người ta có thể thêm thắt theo hoàn cảnh, nhưng khi in thành sách bán rộng rãi thì người kể, biên tập và thẩm định phải có trách nhiệm xã hội và chọn cách diễn đạt phù hợp lứa tuổi^[2].