Truyền thuyết Hồ Tây: cáo chín đuôi và trâu vàng Kim Ngưu

Một hồ nhiều tên, mỗi tên một sự tích

Hồ Tây ở Hà Nội từng có nhiều tên gọi: Kim Ngưu (hồ Trâu Vàng), Xác Cáo, Lãng Bạc, Dâm Đàm, Tây Hồ, Đoài Hồ. Nguyễn Ngọc Tiến, tác giả hai bài trên Nhịp sống Hà Nội, cho rằng không hồ nào ở Việt Nam có nhiều tên như hồ Tây và mỗi tên gắn với một sự tích^[1][4]. Hai truyền thuyết được kể nhiều nhất là chuyện cáo chín đuôi và chuyện trâu vàng.

Truyện cáo chín đuôi (đầm Xác Cáo)

Theo Lĩnh Nam chích quái như các báo thuật lại, ở phía tây kinh thành có một hang là nơi trú ngụ của con cáo chín đuôi đã thành tinh, gây nhiều điều ác khiến dân phải bỏ nhà đi nơi khác. Lạc Long Quân đến trừ hại; hồ tinh biến hóa nhiều cũng không thoát, khi bị giết nó hiện nguyên hình cáo chín đuôi. Ông giải thoát những người bị giam trong hang, cho họ mảnh đất cao gần đó lập làng. Chỗ trận chiến lún xuống thành đầm lớn gọi là Xác Cáo; dấu tích được nhắc là làng Cáo (tên chữ Xuân Tảo) và làng Giàn (tên chữ Cáo Đỉnh)^[1][3]. Truyện kết bằng câu: "Sau lập đền Kim Ngưu trấn áp yêu quái"^[2].

Truyện trâu vàng (hồ Kim Ngưu)

Nguyễn Vinh Phúc trên Hà Nội Mới nêu hai lai lịch của trâu vàng. Trong Lĩnh Nam chích quái, truyện "con Trâu Vàng huyện Tiên Du" kể tinh trâu vàng ở núi Tiên Du, ban đêm tỏa sáng; một nhà sư dùng tích trượng yểm lên trán trâu, trâu chạy, húc đất làm sụp thành hồ, rồi đi men sông Cái đến sông Tô Lịch và biến mất ở Dâm Đàm, thời Cao Biền^[2].

Theo truyền thuyết về Khổng Minh Không (Nguyễn Minh Không), tổ nghề đúc đồng, ông sang chữa bệnh cho con vua Tống, được phép vào kho báu lấy gì tùy ý nhưng chỉ lấy đồng đen mang về đúc chuông. Chuông đánh vang đến phương Bắc, trâu vàng ở bên ấy tưởng tiếng gọi mẹ ("đồng đen là mẹ vàng") nên lồng lên chạy sang, giẫm đất sụp thành hồ và những nơi trâu đi qua thành sông. Phải ném chuông xuống hồ trâu mới lặn theo, vì thế hồ có tên Kim Ngưu^[1][2][3]. Znews dẫn sách của Trương Quý cũng kể truyện này với vị sư tên Không Lộ, cho thấy tên nhân vật khác nhau giữa các bản^[3].

Cách giải thích của người nghiên cứu

Nguyễn Vinh Phúc nhận xét truyền thuyết dân gian có nhiều dị bản là chuyện thường, điều cần là hiểu ý nghĩa người xưa gửi gắm. Theo ông, truyện trâu vàng có thể gốc từ sự giao thoa văn hóa giữa các tộc Bách Việt và các tộc phi Hán, nơi có tục đúc hình trâu bằng kim loại để trấn yểm; ở Trung Quốc nhiều nơi cũng mang tên Kim Ngưu, kể cả Tây Hồ ở Hàng Châu. Trâu vàng được coi là con vật thiêng bảo vệ dân lành, và ở hồ Tây vị thần này "trấn áp" cáo chín đuôi từ thời Lạc Long Quân^[2]. Đây là một cách diễn giải của tác giả, chưa phải kết luận thống nhất.

Đền Kim Ngưu và các tên gọi khác

Đền Kim Ngưu ở làng Tây Hồ, trên doi đất nhô vào hồ, bị đại bác Pháp phá năm 1947 và được dựng lại năm 2000 trong quần thể phủ Tây Hồ, theo Hà Nội Mới^[2]. Về tên Lãng Bạc, theo Tây Hồ chí, tướng Mã Viện nhà Hán gọi hồ là Lãng Bạc, nghĩa là hồ đầy sóng vỗ. Tên Dâm Đàm (hồ mù sương) được kể gắn với việc vua Lý Công Uẩn đi thuyền ngự du trên hồ, nhiều lần sương mù bao phủ. Đại Việt sử ký toàn thư chép năm 1573, vua Lê Thế Tông có tên húy Duy Đàm nên cấm gọi Dâm Đàm mà đổi thành Tây Hồ; đến năm 1657 chúa Trịnh Tạc kiêng chữ Tây nên đổi thành Đoài Hồ^[4].

Sự thật địa lý và truyền thuyết

Về địa lý, theo Nguyễn Ngọc Tiến, hồ Tây là hồ ngoại sinh, có thể là khúc uốn của sông Hồng khi dòng sông đổi dòng; thời điểm hình thành khó xác định, nhưng đến thế kỷ VI khi Lý Nam Đế chống quân Lương thì hồ đã có^[4]. Các truyền thuyết không giải thích bằng địa chất mà bằng hình tượng: anh hùng trừ yêu quái, thần vật trấn giữ đất kinh đô. Vì vậy bài này xếp chúng vào truyền thuyết dân gian, nêu theo từng nguồn, không coi các nhân vật và sự kiện là sử liệu^[1][2][4].