Cây đèn đồng hình người quỳ (Lạch Trường, Thanh Hóa)

Một bảo vật bí ẩn

Cây đèn đồng hình người quỳ là một trong 30 bảo vật quốc gia đợt đầu, được Thủ tướng Chính phủ quyết định công nhận ngày 1/10/2012 và hiện do Bảo tàng Lịch sử quốc gia lưu giữ^[1][2]. Báo Pháp luật Việt Nam dẫn Bảo tàng xếp nó vào số đèn thuộc văn hóa Đông Sơn, vốn làm bằng đồng và có nhiều hình người, hình thú như voi, hươu, bò^[3]. Báo Kiến Thức gọi đây là một trong những cổ vật bí ẩn nhất Việt Nam, bởi trong một thế kỷ nhiều giả thuyết đã được đưa ra về nguồn gốc và ý nghĩa của nó^[4].

Phát hiện ở Lạch Trường

Theo các bài báo, năm 1935 nhà khảo cổ người Thụy Điển Olov Janse, cộng tác viên của Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp, tìm thấy cây đèn trong một khu mộ khai quật ở Lạch Trường, Thanh Hóa^[4][5]. Bản tiếng Anh của VietnamNet cho biết ngôi mộ xây bằng gạch, chạy theo hướng bắc nam, cửa mộ có tường đá chặn; ngoài cây đèn còn có nhiều bát gốm. VietnamNet viết rằng cây đèn nằm ở giữa mộ, đã gỉ và phủ cát, cao 35 cm, rồi được đưa về bảo tàng Louis Finot, nay là Bảo tàng Lịch sử quốc gia^[5]. Bài này cũng gọi ngôi mộ là mộ thời Hán, và trích Janse nhận xét rằng bộ đồ tùy táng này không được chôn theo cách thông thường của người Hán^[5]. Chi tiết ấy quan trọng: một vật mang phong cách Đông Sơn lại nằm trong ngôi mộ gạch kiểu phương Bắc.

Hình dáng

Báo Tiền Phong mô tả tượng một người quỳ, hai vai và lưng tỏa ra ba nhánh hình chữ S, mỗi nhánh đỡ một đĩa đèn dầu; tóc xoắn ốc, đội khăn, phía trên đùi có bốn hình người nhỏ cũng quỳ^[1]. Báo Kiến Thức, tóm lược lập luận của Janse, kể rằng mỗi nhánh cây có một hình người mà ông cho là vũ công, còn bốn người nhỏ là nhạc công, hai người thổi sáo, hai người chơi một nhạc cụ chưa rõ^[4]. VietnamNet nhắc thêm rằng tượng bị ăn mòn khá nhiều nên các nhà nghiên cứu không dám khẳng định hình dạng các nhạc công^[5].

Các cách lý giải

Janse là người đầu tiên phân tích tạo hình cây đèn. Theo Báo Kiến Thức, ông thấy tóc xoắn ốc gợi các tượng Phật Ấn Độ và nghệ thuật Gandhara, vành khăn trên trán là dấu hiệu vương giả, nên cho rằng người quỳ không phải kẻ hầu hạ mà là một vị thánh hoặc bậc quý tộc; ông còn liên hệ những nhánh cây với một vị thần Hy Lạp cổ trông coi sự sống và cái chết, và cho rằng ánh sáng đèn có thể mang chức năng thần bí^[4]. Cũng theo bài này, ngày nay hầu hết nhà nghiên cứu trong và ngoài nước không đồng tình với quan điểm của Janse và đưa ra các cách lý giải khác, dù ghi chép của ông vẫn là tư liệu tham khảo^[4].

Báo Tiền Phong ghi lại ba hướng đọc khác. Một số nhà nghiên cứu cho rằng cây đèn phản ánh giao lưu văn hóa: tóc gợi nghệ thuật Ấn Độ, còn vành khăn gợi biểu tượng vương giả Địa Trung Hải. Số khác cho rằng hình người quỳ không phải nghi thức quan trọng mà là cách điệu hình ảnh tù binh bị bắt, trở thành người hầu bê đèn. PGS.TS Phạm Quốc Quân, nguyên Giám đốc Bảo tàng Lịch sử quốc gia, thì cho rằng bảo vật mang đặc thù của văn hóa Đông Sơn giai đoạn cuối, khi quan niệm về ánh sáng, vũ trụ, mặt trăng, mặt trời gắn với sự bất tử^[1]. Báo Tiền Phong còn viết rằng cây đèn biểu trưng cho "cây vũ trụ" với nhiều tượng người, tượng vật^[1]. Đây là cách diễn giải của người viết bài, không phải kết luận khảo cổ.

Niên đại chưa thống nhất

Các nguồn không cho cùng một niên đại. Báo Tiền Phong và Báo Tuổi trẻ ghi khoảng 2.500 năm tuổi, tức thuộc văn hóa Đông Sơn^[1][2]; Báo Kiến Thức ghi khoảng 1.700 – 2.000 năm trước^[4]. Khoảng chênh này đáng chú ý vì cây đèn nằm trong ngôi mộ gạch được VietnamNet gọi là mộ Hán^[5]. Vì vậy trong bài này cây đèn được xếp vào cuối giai đoạn Đông Sơn theo cách xếp loại của bảo tàng, nhưng vẫn có thể thuộc các thế kỷ đầu Công nguyên. Bài báo của Tuổi trẻ cũng nhắc rằng trong triển lãm "Đèn cổ Việt Nam" (Bảo tàng Lịch sử quốc gia, từ 1/2/2013), cây đèn nằm cạnh các đèn Sa Huỳnh và Óc Eo, cho thấy giao lưu văn hóa từ rất sớm theo đánh giá của các chuyên gia^[2].

Ý nghĩa

Cây đèn là ví dụ hiếm hoi cho thấy người Đông Sơn không chỉ đúc trống và vũ khí mà còn đúc những tượng tròn phức tạp, tạo thành đèn có nhiều đĩa. Việc người nghiên cứu vẫn bất đồng về nghĩa của hình người quỳ, niên đại và nguồn gốc của nó cho thấy nhiều câu hỏi về văn hóa Đông Sơn muộn chưa có lời đáp chắc chắn.