Trống đồng Cổ Loa và sưu tập lưỡi cày đồng

Phát hiện năm 1982

Theo Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội, khu Mả Tre từng là nghĩa địa, nằm phía tây nam cửa Nam thành Cổ Loa, giữa hai vòng Thành Trung và Thành Nội. Ngày 21/6/1982, một nhóm thanh niên đang hạ thấp các thửa ruộng ở đây thì bắt gặp một chiếc trống đồng chứa nhiều đồ đồng bên trong. Trống nằm ngửa, dưới mặt ruộng khoảng 30 cm, phủ đất sét vàng; lớp đất canh tác phía trên lẫn mảnh gốm Cổ Loa^[1]. Cũng theo Báo Đầu tư, ngày 14/7/1982 Ủy ban nhân dân xã Cổ Loa bàn giao hiện vật cho Bảo tàng Hà Nội, nơi hiện lưu giữ bản gốc^[2]. Đây là chiếc trống đồng duy nhất được tìm thấy trong khu di tích thành Cổ Loa^[2].

Hình dáng và hoa văn

Báo Đầu tư ghi trống còn nguyên vẹn, cao 89,5 cm, nặng 72 kg, mặt trống không chờm ra khỏi tang, tang phình, thân thẳng, chân choãi^[2]. Giữa mặt trống là ngôi sao nổi 14 cánh, xen giữa các cánh là hoa văn lông công, bao quanh là 13 vòng hoa văn. Theo bài báo này, vành thứ sáu chia thành hai nửa giống nhau, mỗi nửa có hình người hóa trang và một ngôi nhà mái cong có chim đậu trên nóc, bên trong là một cặp nam nữ ngồi đối diện; một đầu nhà có trống đặt nghiêng, đầu kia có người ngồi co gối. Tác giả bài báo đọc cảnh này là lễ hội cầu mùa của cư dân nông nghiệp^[2]. Tang trống trang trí sáu chiếc thuyền, thân trống chia tám ô, mỗi ô một người hóa trang cầm giáo; mặt trong gần chân trống còn khắc một hàng chữ Hán^[2]. Trong trưng bày chuyên đề "Tiếng vọng" khai mạc ngày 18/4/2024 tại Bảo tàng Hà Nội, trống Cổ Loa được chọn làm điểm nhấn^[3].

Kho đồng trong lòng trống

Điều làm trống Cổ Loa khác nhiều trống đồng khác là những gì nó chứa bên trong. Theo thống kê của Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long, không kể các món rải rác, số đồ vật thu được trong lòng trống là 247 hiện vật. Trong đó có 194 công cụ sản xuất (143 lưỡi cày, 8 cuốc, 4 xẻng, 2 đục, 34 rìu, 2 liềm gặt, 1 dao), 29 vũ khí (16 giáo, 5 dao găm, 8 mũi tên), 7 đồ đựng, 3 nhạc khí gồm một trống nguyên, một trống vỡ và một chuông lắc, 15 vật chưa xác định và 19,5 kg đồng vụn^[1]. Báo chí mô tả con số này khác nhau: Báo Đầu tư viết "gần 200 hiện vật", còn Báo Nhân dân, dẫn phần giới thiệu 3D của Bảo tàng Hà Nội, viết "hơn 200 hiện vật", riêng sưu tập lưỡi cày gồm 20 chiếc được xếp cùng trống vào Bảo vật quốc gia^[2][4]. Bài này dùng số liệu chi tiết của Trung tâm.

Niên đại và cách giải thích

Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long nhận định đồ đồng ở Mả Tre mang những loại hình điển hình của văn hóa Đông Sơn như trống, thố, thạp, rìu, dao găm, giáo, kèm một số món mang dáng vẻ địa phương giống vùng sông Mã; rìu lưỡi xéo và rìu hình tim là đặc trưng Đông Sơn, còn xẻng và giáo đuôi cá được cho là hàng trao đổi^[1]. Hiện vật sớm nhất là trống Cổ Loa I, ra đời vào thời Đông Sơn rực rỡ; hiện vật muộn nhất gồm trống Cổ Loa II, rìu và giáo minh khí cùng đồng tiền Bán Lạng, vào khoảng thế kỷ II – I trước Công nguyên^[1]. Như vậy, cả khối đồ đồng không thể được chôn sớm hơn mốc muộn nhất ấy. Các bài báo thì ghi niên đại khoảng 2.500 năm trước, còn Trung tâm ghi 2.000 – 2.500 năm^[1][2].

Về lý do cất giấu, Trung tâm cho rằng việc phát hiện ở Mả Tre, cùng các mũi tên đồng ở Cầu Vực và đồ vật ở xã Nhồi, có thể là những kho cất giữ của cải trong bối cảnh biến động xã hội lớn^[1]. Đây là cách giải thích, chứ không phải kết luận đã được chứng minh; nguồn không nêu cụ thể biến cố nào. Cũng theo Trung tâm, "kho đồng" trong trống là tư liệu quý cho việc nghiên cứu nghề trồng lúa nước dùng lưỡi cày đồng và sự phát triển của nghề luyện kim^[1].

Danh hiệu và trưng bày

Theo Báo Đầu tư, bản gốc được Thủ tướng Chính phủ công nhận Bảo vật quốc gia tại Quyết định số 2382 ngày 25/12/2015^[2]. Báo Nhân dân ghi Bảo tàng Hà Nội có 24 hiện vật thuộc bốn nhóm bảo vật quốc gia, trong đó nhóm đầu tiên là trống đồng Cổ Loa cùng sưu tập lưỡi cày trong trống, và Bảo tàng mở trưng bày 3D để công chúng xem hiện vật từ nhiều góc^[4]. Tháng 8/2024, Hà Nội tặng Thành phố Hồ Chí Minh bản sao số 2 của trống nhân dịp 70 năm Ngày Giải phóng Thủ đô^[2].

Tóm lại, trống Cổ Loa vừa là nhạc khí, vừa là chiếc "hòm" chứa cả bộ công cụ và vũ khí của cư dân Đông Sơn; số lượng hiện vật và niên đại chôn giấu vẫn khác nhau giữa các nguồn.