Thạp đồng Đào Thịnh

Phát hiện bên bờ sông Hồng

Giữa tháng 9 năm 1961, bờ sông Hồng ở xã Đào Thịnh (huyện Trấn Yên, Yên Bái cũ) bị nước xói lở và để lộ một vật tròn giống chiếc chum lớn. Người phát hiện là một người đi câu; bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia ghi đó là một quân nhân phục viên và chọn ngày 14/9 làm mốc^[1]. Hôm sau dân làng kéo ra xem, đến ngày 16 thì Ủy ban hành chính xã nhận được tin và đưa hiện vật về Ty Văn hóa tỉnh, rồi thạp được giao cho bảo tàng ở Hà Nội gìn giữ^[1]. Một bài khác của bảo tàng nhận xét đoạn sông ấy đến nay vẫn bị nước đánh lở, nên nếu hôm đó không có người đi câu thì chiếc thạp rất có thể đã trôi xuống lòng sông^[3]. Thạp được công nhận bảo vật quốc gia ngay trong đợt đầu, theo Quyết định số 1426/QĐ-TTg ngày 1/10/2012 của Thủ tướng Chính phủ (theo ghi chép của bảo tàng)^[2][4].

Dáng thạp và hoa văn

Thạp thuộc văn hóa Đông Sơn, niên đại khoảng 2.500–2.000 năm cách ngày nay, và được các trang chuyên môn xếp vào hàng thạp đồng lớn nhất từng biết^[2][4]. Thân thạp hình trụ, thuôn dần về phía đáy, nắp là một hình nón cụt. Theo phiếu hiện vật của Cục Di sản văn hóa, miệng rộng 61 cm, đáy 60 cm, cao 98 cm^[4]. Lúc tìm thấy thạp đã vỡ thành nhiều mảnh, về sau được phục dựng; nắp mất núm và hai khối tượng^[1].

Chính giữa nắp là mặt trời 12 tia, bao quanh bởi 11 vành hoa văn: những đường song song điểm chấm, vòng tròn chấm giữa có tiếp tuyến, và đàn chim mỏ dài bay ngược chiều kim đồng hồ^[1][3]. Thân thạp có hơn hai chục băng trang trí như răng cưa, vòng tròn tiếp tuyến, hình chim Lạc^[2]. Các quai thạp làm theo dáng mũi thuyền, khắc hình bông lúa, hoa văn quen thuộc của cư dân trồng lúa nước^[1][3].

Những đôi tượng trên nắp

Nét độc đáo nhất của thạp là các khối tượng tròn đúc nổi trên nắp, mỗi khối là một đôi nam nữ đang giao hợp. Người nam xõa tóc, đóng khố, bên hông đeo dao găm; người nữ mặc váy ngắn^[1][2]. Cục Di sản văn hóa nhận định đây là tiêu bản duy nhất thuộc loại này trong nghệ thuật Đông Sơn^[4]. Theo bảo tàng, việc đặt tượng trên nắp một đồ đựng lương thực thể hiện khát vọng sinh sôi của con người, cây trồng và muôn vật^[2]. Bài khác còn gợi ý một sự liên tưởng giản dị: thạp thường chứa thóc giống, nên cặp đôi trên nắp có thể là lời cầu cho hạt lúa cũng nảy nở như người^[3].

Những chiếc thuyền quanh thân thạp

Băng hoa văn lớn nhất ở giữa thân thạp là sáu chiếc thuyền mũi cong có bánh lái. Trên thuyền có người cầm cung, lao, giáo, rìu chiến, dao găm; giữa lòng thuyền còn có một sàn cao với người giương cung sẵn sàng bắn. Bài của bảo tàng chú ý đến cách xếp hàng: vũ khí đánh xa ở đầu thuyền, vũ khí đánh gần ở giữa, người phòng vệ ở sau cùng. Từ đó bài này đọc cảnh ấy như bằng chứng về kỹ thuật đóng thuyền và thủy chiến của cư dân Đông Sơn^[1]. Một bài khác lại lưu ý những người trên thuyền mặc áo hóa trang lông chim, vừa chèo vừa nhảy múa, nên cho rằng nhiều nhà nghiên cứu đọc đây là hội đua thuyền^[3]. Hai cách đọc, quân sự và lễ hội, có thể cùng tồn tại.

Thạp đựng thóc và làm quan tài

Công dụng thông thường của thạp là chứa lương thực, hạt giống^[1][2]. Tuy nhiên khi được đào lên, bên trong có than tro, răng và xương người, một chiếc thạp nhỏ hơn đậy bằng mảnh gỗ mục cùng vài cục xỉ đồng, nên thạp từng được dùng làm quan tài^[1]. Bài của bảo tàng suy luận người nằm trong thạp hẳn là một thủ lĩnh giàu có, vì dùng thạp hay trống đồng làm quan tài là trường hợp hiếm, trong khi cư dân Đông Sơn thường chôn người trong thân cây khoét rỗng^[3]. Về dấu than tro, một bài viết rằng người chết được mai táng sau khi hỏa thiêu^[1], còn bài khác thận trọng hơn: tro than gợi tục hỏa táng, nhưng nhiều mộ cùng thời lại không thấy dấu vết đốt xác nên cần nghiên cứu thêm^[3].

Những chỗ nguồn chưa thống nhất

Các số liệu của chiếc thạp nổi tiếng này khá lệch nhau. Chiều cao được ghi 98 cm^[1][4], 90 cm^[2] và 87 cm (kèm đường kính nắp 64 cm)^[5]. Số khối tượng cũng vậy: có nguồn nói nắp có bốn cặp nhưng nay chỉ còn hai^[1][4], nguồn khác tả bốn khối^[2][5], còn người dân địa phương kể thêm một khối nữa ở đỉnh nắp đã gãy từ lúc đào lên^[3]. Vì vậy khi dùng các con số trên, nên đối chiếu với phiếu hiện vật của bảo tàng.