Trống đồng Hoàng Hạ

Một chiếc trống tìm thấy trong lòng đất Phú Xuyên

Trống đồng Hoàng Hạ được dân làng đào mương tìm thấy ở độ sâu khoảng 1,5 m, tại xóm Nội, làng Hoàng Hạ, huyện Phú Xuyên (nay là Hà Nội) vào năm 1937. Học giả V. Goloubew thu thập trống ngày 27/3/1937^[1]. Các bài của bảo tàng không thống nhất về thời điểm đào thấy: một bài viết khoảng tháng 3/1937^[1], một bài khác ghi ngày 13/7/1937^[4]. Việc trống nằm trong đất, thay vì được mua gom từ nơi khác, được bảo tàng xem là dấu hiệu cư dân bờ sông Hồng vừa dùng, vừa chôn trống tại chỗ^[4]. Trống cùng trống Ngọc Lũ và thạp Đào Thịnh được công nhận bảo vật quốc gia đợt đầu theo Quyết định số 1426/QĐ-TTg ngày 1/10/2012^[2].

Kích thước và vị trí trong thang phân loại

Theo cách phân loại của học giả người Áo F. Heger (1902), Hoàng Hạ thuộc loại I (H1)^[1][3]. Phiếu hiện vật của Cục Di sản văn hóa ghi mặt trống rộng 78,5 cm, chân 79,9 cm, cao 61,5 cm^[3]; bài của bảo tàng ghi thêm trống nặng 78 kg^[1]. Dáng trống cân đối, gần giống Ngọc Lũ, nên người ta thường gọi vui là chiếc trống "á hậu" của Đông Sơn^[1][4]. Bảo tàng xếp Hoàng Hạ cùng Ngọc Lũ, Sông Đà và Cổ Loa vào nhóm bốn trống đẹp nhất của sưu tập^[2].

Hoa văn trên mặt, tang và thân trống

Giữa mặt trống là ngôi sao 16 cánh, xen những họa tiết lông công, tỏa ra 15 vành hoa văn^[1]. Có vành là hoa văn hình học như chấm nhỏ, chữ S gãy khúc, vòng tròn chấm giữa có tiếp tuyến, răng cưa; Hoàng Hạ còn có thêm hoa văn xoắn ốc và vòng tròn đồng tâm. Vành chim có 14 con chim mỏ dài bay ngược chiều kim đồng hồ. Vành kể chuyện sinh hoạt gồm người đội mũ lông chim nhảy múa, cầm vũ khí hoặc nhạc khí, người giã gạo bằng chày đôi, và những nếp nhà sàn mái cong có chim đậu trên nóc^[1][4].

Tang trống phình ra, khắc sáu chiến thuyền cong mũi chim. Trên thuyền có người chèo, chiến binh cầm vũ khí và cảnh xử tù binh; giữa các thuyền là chim nước, bên dưới có cả hình cá^[1][2]. Một số nhà nghiên cứu cho rằng đó là cảnh hiến tế liên quan đến lễ cầu nước^[4]. Thân trống chia ô, trong mỗi ô có hai chiến binh đội mũ lông chim, tay cầm vũ khí; trống có hai đôi quai kép tạo hình bện thừng^[1]. Rìa mặt trống có 30 lỗ nhỏ, chính là vết của các con kê trong khuôn đúc^[1].

Cách hiểu hoa văn: từ lễ hội đến lịch pháp

Hoa văn Đông Sơn luôn đa nghĩa, và Hoàng Hạ cũng không ngoại lệ. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đoàn người mang vũ khí quanh mặt trời gắn với một lễ hội, có thể là lễ đâm trâu như vẫn thấy ở một số tộc người Tây Nguyên^[4]. Nhà nghiên cứu Bùi Huy Hồng còn đề xuất mặt trống là một công cụ đo bóng nắng, tức một dạng lịch, bằng cách dựng cột đo ở tâm trống rồi theo dõi bóng ngả vào các đường hoa văn để nhận biết xuân phân, thu phân, đông chí, hạ chí. Bài của bảo tàng thừa nhận cách giải thích này gây tranh cãi và chưa rõ người xưa có thật sự dùng trống như vậy hay không^[4]. Vì thế các cách đọc trên nên xem là giả thuyết.

Bằng chứng về cư dân khai phá vùng trũng

Bài viết của bảo tàng còn dùng chiếc trống để nói về lịch sử đất Hà Nội. Theo đó, vùng trũng phía nam thủ đô (Phú Xuyên, Thanh Oai, Ứng Hòa, Mỹ Đức) chỉ lộ ra khi biển rút, và đến thời Đông Sơn, các nhóm cư dân từ vùng cao và trung du mới ùa xuống khai hoang, lập làng. Bài này xem trống Hoàng Hạ là chứng tích của cuộc chinh phục đồng bằng ấy, đồng thời nhắc rằng một mảnh khuôn đúc trống phát hiện gần đây củng cố nhận định đây là sản phẩm của người Việt cổ^[4]. Phía bảo tàng đánh giá rộng hơn: những băng hoa văn của trống phản ánh đời sống vật chất, tinh thần của cư dân trồng lúa nước và đỉnh cao nghệ thuật luyện kim thời dựng nước^[2][3].

Những điểm cần đối chiếu

Ngoài thời điểm phát hiện, số liệu cũng lệch nhẹ giữa các nguồn: đường kính chân trống được ghi 79,9 cm^[1][3] và 79,8 cm^[5]; ngoài ra phần giải thích hoa văn ở trên nên đọc như quan điểm của từng tác giả, không phải kết luận chung.