Tượng hai người cõng nhau thổi khèn

Một pho tượng nhỏ nhưng rất sống động

Tượng hai người cõng nhau thổi khèn là một khối tượng đồng cao 8,5 cm, nơi rộng nhất 9,5 cm, thuộc văn hóa Đông Sơn, niên đại khoảng 2.500–2.000 năm cách ngày nay^[1][2]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia lưu giữ và trưng bày tượng; hiện vật được công nhận bảo vật quốc gia trong đợt đầu theo Quyết định số 1426/QĐ-TTg năm 2012^[2][5]. Tượng thuộc dòng tượng tròn, được các bài của bảo tàng đánh giá là sinh động bậc nhất trong những khối tượng Đông Sơn đã biết^[1].

Người cõng và người thổi khèn

Khối tượng gồm hai người đàn ông. Người dưới khom lưng, hai chân như đang nhún nhảy, hai tay vòng ra sau đỡ người ngồi trên lưng; người trên ngậm khèn, một tay ôm bạn, một tay giữ nhạc cụ^[1][2]. Cả hai đóng khố, đội khăn hoặc búi tóc cao, đeo khuyên tai to rủ xuống vai^[1][2]. Một bài của bảo tàng còn nhận xét cách xử lý đuôi khố: đuôi khố chạm đất cùng hai chân người cõng tạo thành ba điểm tựa, nên tượng đứng vững mà không cần đế^[3]. Các tác giả cũng nhấn mạnh tượng được đúc liền khối, chứng tỏ thợ có kỹ thuật làm khuôn ghép rất giỏi mới tạo được những chi tiết thanh mảnh, chỗ đặc chỗ thủng như vậy^[1][3].

Âm nhạc, múa nhảy và đời sống Đông Sơn

Với các nhà bảo tàng, giá trị của tượng nằm ở chỗ nó ghi lại một khoảnh khắc sinh hoạt văn nghệ: nhạc công và vũ công như hòa làm một trong đêm lễ hội^[1]. Khèn còn xuất hiện trên trống đồng, rìu đồng và trên cán muôi đồng ở mộ thuyền Việt Khê, cho thấy đây là nhạc cụ phổ biến^[3]. Bài viết năm 2017 cho rằng người Đông Sơn vừa thổi khèn vừa múa nhảy, đeo vòng ống gắn nhạc đồng nên khi chuyển động lại có tiếng lanh canh; tác giả cũng nhận xét ngày nay lối múa nhảy ấy ít còn trong cộng đồng người Việt, nhưng khèn vẫn là nhạc cụ quan trọng của một số dân tộc miền núi, Tây Nguyên^[3]. Tượng cũng cung cấp tư liệu về trang phục và trang sức đương thời^[2].

Tượng dùng để làm gì?

Do tượng nhỏ và có dạng tượng rời, các nguồn của bảo tàng cho rằng ban đầu nó được gắn hoặc cầm trên nắp một đồ dùng sinh hoạt, ví dụ bình rượu^[1][2]. Đây là giả thuyết dựa trên hình dáng; chưa có hiện vật nguyên vẹn nào chứng minh chắc chắn. Chức năng ấy cũng khiến tượng gần với những khối tượng gắn trên nắp thạp, cán dao găm hay cán muôi của nghệ thuật Đông Sơn, vốn kết hợp tạo tượng với trang trí đồ vật^[3].

Phát hiện ở đâu: các nguồn nói khác nhau

Về xuất xứ, hai cách ghi của bảo tàng không trùng nhau. Bài năm 2013 và trang giới thiệu bảo vật cho biết nhà khảo cổ Thụy Điển Olov Janse phát hiện tượng trong một ngôi mộ gạch lớn ở Lạch Trường (Hoằng Hóa, Thanh Hóa) và mang về Bảo tàng Louis Finot năm 1935^[1][2]. Một bài khác của bảo tàng, xuất bản cùng năm với trang giới thiệu, lại viết rằng tượng tìm thấy ở di chỉ Đông Sơn trong cuộc khai quật của Pajot khoảng tám mươi năm trước^[3]. Nếu tượng ở trong mộ gạch Lạch Trường, tức một kiểu mộ gắn với các thế kỷ đầu Công nguyên, thì khó coi nó chỉ là đồ tùy táng gốc của thời Văn Lang – Âu Lạc; nguồn bảo tàng không bàn đến điểm này. Do đó bài chỉ nêu cả hai ghi chép, không kết luận thay các nhà nghiên cứu.

Nơi lưu giữ và ý nghĩa

Tượng nằm trong nhóm sáu bảo vật Đông Sơn của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, cùng trống Ngọc Lũ, trống Hoàng Hạ, thạp Đào Thịnh, cây đèn hình người quỳ và mộ thuyền Việt Khê^[4]. Bảo tàng coi tượng là thông điệp về nghệ thuật tạo tượng, âm nhạc và nhảy múa thời Đông Sơn, nên được chọn ngay từ đợt công nhận đầu tiên^[4]. Cũng theo một bài viết, đây là tượng "độc bản", chưa tìm thấy khối tượng nhảy múa nào tương tự trong hàng trăm di tích Đông Sơn đã khai quật^[3].