Triệu Đà, nước Nam Việt và việc Âu Lạc mất độc lập (179 TCN)

Nam Việt ra đời từ sự rạn nứt của nhà Tần

Theo Báo Nhân Dân, khi Tần Thủy Hoàng mất, đế chế Tần suy yếu, các quận mới lập ở phía nam dần thoát khỏi sự kiểm soát của triều đình. Nhâm Ngao và Triệu Đà chiếm quận Nam Hải để dựng một vương quốc riêng; Triệu Đà là người Hán, quê ở Hà Bắc^[1]. Năm 206 trước Công nguyên theo bài này, sau khi Nhâm Ngao chết, Triệu Đà đánh chiếm thêm Quế Lâm, Tượng Quận, lập nước Nam Việt và đóng đô ở Phiên Ngung (nay thuộc Quảng Châu)^[1]. Wikipedia tiếng Việt ghi mốc khai quốc khác, 207 hoặc 204 trước Công nguyên, và nêu thêm rằng Nam Việt tồn tại đến năm 111 trước Công nguyên^[4][5]. Khi nhà Hán lên thay Tần, Nam Việt được công nhận trên danh nghĩa và Triệu Đà được phong vương; nhưng dưới thời Cao Hậu, nhà Hán cấm bán đồ sắt và gia súc cho Nam Việt, Triệu Đà bèn cắt đứt thần phục và xưng đế. Quân Hán đánh Nam Việt năm 181 nhưng thất bại, và đến năm 180 Cao Hậu mất thì phải bãi binh^[1].

Những cuộc tiến quân xuống Âu Lạc

Cũng theo Nhân Dân, khi mặt bắc đã yên, Triệu Đà có điều kiện mở rộng về phía nam. Quân Triệu nhiều lần xuống Âu Lạc, có lần tới vùng Tiên Du, Vũ Ninh (Bắc Ninh) và sông Đuống, nhiều trận ác liệt diễn ra gần Cổ Loa, nhưng Âu Lạc có cung nỏ, thành kiên cố và sự đoàn kết nên đánh lui được^[1]. Wikipedia tiếng Việt ghi lần xâm phạm đầu tiên Triệu Đà đóng quân ở núi Tiên Du, bị An Dương Vương đánh bại và bỏ chạy^[4].

Kế hôn nhân và việc Âu Lạc mất độc lập

Theo cách trình bày của Nhân Dân, khi đánh trực diện không thắng, Triệu Đà đổi cách: xin giảng hòa, cầu hôn công chúa Mỵ Châu cho con trai Trọng Thủy và xin cho con ở rể để dò thế bố phòng. Ở Cổ Loa, Trọng Thủy dùng của cải mua chuộc các lạc hầu, lạc tướng và gây chia rẽ trong triều. Sau khi nắm tình hình, Triệu Đà tiến đánh thẳng vào kinh đô; Âu Lạc mất cảnh giác và thất bại nhanh chóng vào năm 179 trước Công nguyên^[1]. Nên nhớ đây là cách kể quen thuộc trong sử Việt Nam, lẫn nhiều chi tiết gần với truyền thuyết Mỵ Châu – Trọng Thủy; chính Hoàng thành Thăng Long cũng dùng chữ "tục truyền" khi kể chuyện rùa vàng và thần nỏ^[3]. Ngược lại, Wikipedia tóm tắt lời Sử ký của Tư Mã Thiên: sau khi Lã Hậu chết, Triệu Đà dùng tài ngoại giao và của cải mua chuộc các thủ lĩnh Mân Việt, Tây Âu Lạc để thu phục các vùng này, không nói đến chuyện Trọng Thủy^[4]. Do đó, cách Âu Lạc mất độc lập vẫn là điểm sử sách ghi không thống nhất.

Giao Chỉ, Cửu Chân và bước sang thời Bắc thuộc

Sau khi chiếm được Âu Lạc, Triệu Đà chia thành hai quận Giao Chỉ (vùng Bắc Bộ) và Cửu Chân (Thanh Hóa, Nghệ – Tĩnh), sáp nhập vào Nam Việt. Mỗi quận có một điển sứ thu cống phú và một tả tướng chỉ huy quân đóng; các liên minh bộ lạc cũ cùng lạc tướng vẫn được giữ nguyên để dùng làm chỗ dựa theo chính sách "lấy người Di trị người Di"^[2]. Năm 111 trước Công nguyên, nhà Hán chiếm Nam Việt; Lữ Gia bị bắt, các quan ở Giao Chỉ, Cửu Chân đầu hàng, còn cuộc nổi dậy của Tây Vu vương nhằm khôi phục Âu Lạc thất bại^[2]. Vì vậy sử Việt Nam thường lấy năm 179 trước Công nguyên làm mốc mở đầu thời Bắc thuộc^[1][2].

Năm tháng và cách đánh giá

Về niên đại, Wikipedia nêu rằng Sử ký chỉ chép việc Triệu Đà thu phục Âu Lạc "sau khi Lã Hậu chết" (năm 180), nên sách giáo khoa Việt Nam quy ước lấy năm 179; còn đa số sách sử Việt Nam chép Âu Lạc mất năm 208^[3][4]. Về cách đánh giá, các nhà sử học phong kiến, đề cao thuyết Thiên mệnh, coi Triệu Đà là vua của Việt Nam; thời Tây Sơn và Nguyễn thì không công nhận; đến nay vẫn còn tranh luận giữa quan điểm xem nhà Triệu là triều đại chính thống và quan điểm xem việc Triệu Đà chiếm Âu Lạc là xâm lược^[4]. Nhân Dân nhận định Nam Việt thực chất là nhà nước cát cứ của tập đoàn tướng lĩnh, quan lại người Hán, không phải nhà nước của người Việt^[1]. Wikipedia lại ghi nhận triều đình có người bản địa như Lữ Gia giữ chức thừa tướng, và dân số cuối thời Nam Việt khoảng 1,3 triệu người, trong đó chừng 100.000 người Hoa di cư lên nắm phần lớn chức vụ chủ chốt^[4].