Kỹ thuật đúc trống đồng Đông Sơn: khuôn Luy Lâu và các lần đúc thực nghiệm

Đỉnh cao nghề luyện kim

Theo Báo Đại Đoàn Kết, đỉnh cao của văn hóa Đông Sơn là nghề luyện kim, đúc đồng. Cư dân Đông Sơn để lại khuôn đúc bằng đá cát và đất nung, nồi nấu đồng bằng đất sét trộn vỏ trấu và bã thực vật, cùng những quả cân mà bài báo cho là giúp thợ cân đong tỷ lệ các thành phần hợp kim. Bài báo dẫn phân tích hóa – lý cho rằng thời này người ta đã dùng chì để có hợp kim dễ đúc vật lớn như trống, thạp, đồng thời làm nét hoa văn sắc hơn^[1]. Trống đồng là di vật tiêu biểu nhất của nghề này; điều chưa rõ là người xưa đã đúc chúng thế nào, vì như Báo Đại biểu Nhân dân viết, đó từng là một bí ẩn chưa có lời giải^[2].

Những lần đúc thử

Theo Thông báo khoa học của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, từ năm 1964 Viện Bảo tàng Lịch sử Việt Nam đã đúc thực nghiệm trống đồng Ngọc Lũ; bốn lần đầu đều thất bại. Lần thứ năm, năm 1975, nhóm nghiên cứu dùng phương pháp truyền thống của làng đúc đồng Ngũ Xá và làm ra chiếc trống đạt khoảng 80% so với trống gốc, với trống mẫu bằng đất chứ không bằng sáp^[3]. Cũng bài này nhắc thí nghiệm của Nguyễn Thơ Đình (2015) ở một làng đúc đồng Thanh Hóa, theo đó quy trình cổ truyền không cần kỹ thuật sáp chảy^[3]. Các tài liệu có khi viết tên làng là Trà Đông, có khi là Chè Đông^[2][3].

Khuôn đúc Luy Lâu

Bằng chứng trực tiếp đầu tiên xuất hiện ở thành cổ Luy Lâu (Bắc Ninh). Năm 1998 và 2001 người ta tìm thấy hai mảnh khuôn đúc trống; các cuộc khai quật năm 2014 – 2015 của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, phối hợp Đại học Đông Á (Nhật Bản), thu gần 1.000 mảnh khuôn cùng bát đậu, nồi rót đồng, móng nồi cơi, đáy lò và xỉ lò^[3][4]. Theo Báo Đại biểu Nhân dân, đây là nơi duy nhất trên thế giới tìm được số lượng lớn mảnh khuôn trống; nơi thứ hai, di tích Non Nong Hor ở tỉnh Mukdahan (Thái Lan), mới có ít mảnh khuôn đất nung và chưa được công bố đầy đủ^[2]. Niên đại các mảnh khuôn được ghi khác nhau: thế kỷ III – VI theo Thông báo khoa học^[3], thế kỷ III – IV theo Báo Văn hóa^[4]. Như vậy chúng muộn hơn thời Đông Sơn cổ điển, và là bằng chứng cho truyền thống đúc trống còn tiếp nối ở Luy Lâu trong các thế kỷ đầu Công nguyên^[3][4].

Khuôn rời hay sáp chảy?

Đây là điểm các nhà nghiên cứu còn bàn luận. Thông báo khoa học thuật lại rằng Trương Đắc Chiến (2020) thấy hoa văn trên khuôn Luy Lâu được in và khắc trực tiếp lên khuôn, nên cho rằng trống Đông Sơn đúc bằng khuôn ghép nhiều mang chứ không dùng sáp chảy^[3]. Các tác giả Hoàng Văn Diệp và Phạm Vũ Hải đồng tình ở chỗ đường ghép khuôn nằm đối xứng ngoài thân trống, nên trống Đông Sơn được đúc bằng khuôn ghép gồm một mang mặt, hai mang thân và một lõi liền^[3].

Tuy nhiên họ cũng nêu một phát hiện khác: một thạp đồng Đông Sơn trong kho Bảo tàng Quảng Ninh, khoảng thế kỷ III – II trước Công nguyên, mang dấu vết đúc sáp chảy, như hoa văn mờ do lớp đất đè lên mẫu sáp và gờ nổi do đậu rót để lại. Theo họ, khoảng hơn mười trống ở Thái Lan, Lào và vùng Sa Huỳnh ở Việt Nam, có dấu vết chắc chắn của kỹ thuật này; họ cho rằng đó là trống do thợ ngoài văn hóa Đông Sơn làm mô phỏng, số lượng ít và mang tính địa phương^[3]. Một số học giả nước ngoài từng cho sáp chảy là đặc trưng của trống Đông Nam Á, nhưng theo hai tác giả, họ chủ yếu dựa vào độ phức tạp của hoa văn và tư liệu dân tộc học, chưa chỉ ra bằng chứng cụ thể trên trống^[3].

Chiếc trống đúc thực nghiệm

Năm 2022, Bảo tàng Lịch sử quốc gia dựng lại dáng trống từ các mảnh khuôn Luy Lâu, khảo sát các làng nghề đúc đồng và chọn làng nghề ở Thanh Hóa để đúc thử^[2][4]. Báo Văn hóa ghi chiếc trống đúc tháng 10/2022 có đường kính mặt 50 cm, chân 52 cm, cao 38,2 cm, nặng 34,5 kg; mặt trống có ngôi sao 10 tia, 12 vành hoa văn và bốn tượng cóc ở rìa^[4]. Bảo tàng đánh giá trống đạt yêu cầu về kỹ thuật, mỹ thuật, độ dày, trọng lượng, hoa văn và độ âm vang, nhưng còn vấn đề cần hoàn thiện ở hoa văn in khuôn, tượng cóc và quai trống^[2]. Báo Văn hóa cho biết một chiếc trống đúc thực nghiệm như vậy đã được trao tặng lãnh đạo Đảng và Nhà nước trong lễ ngày 19/8^[4].

Nhìn chung, các nguồn thống nhất rằng khuôn ghép là cách đúc phổ biến nhất của trống Đông Sơn, còn vai trò của sáp chảy vẫn là ý kiến riêng của một số nghiên cứu.