Nghề lúa nước thời Văn Lang – Âu Lạc và tranh luận về "lưỡi cày đồng"

Lúa nếp và những chiếc chõ gốm

Theo Báo Nhân Dân, thóc gạo là lương thực chính của cư dân Văn Lang – Âu Lạc, chủ yếu là gạo nếp. Thư tịch như Lĩnh Nam chích quái nhắc việc nấu cơm bằng ống tre, còn khảo cổ học tìm được nhiều chiếc chõ gốm dùng đồ xôi ở các di tích Đông Sơn^[5]. Bên cạnh lúa, người xưa còn ăn củ từ, khoai, sắn, cá, tôm, cua, ốc, và nuôi trâu, bò, lợn, gà, chó^[5]. Nhân Dân đặt nghề trồng lúa nước, cùng kỹ thuật luyện kim, ở vị trí nền tảng cho sự hình thành quốc gia Văn Lang – Âu Lạc^[1].

Đất lúa phù sa và những "làng lúa"

Trong loạt bài về cái ăn của người Đông Sơn, TS Nguyễn Việt cho rằng những làng lúa ổn định ở Bắc Bộ đã xuất hiện từ khoảng 4.500 năm trước, trước thời Đông Sơn; ở giai đoạn Đông Sơn nghề lúa đạt đỉnh nhờ "thiên thời, địa lợi, nhân hòa": biển rút dần mở ra hàng trăm kilômét vuông đất phù sa mới, trong khi mật độ dân cư còn thấp^[2]. Ông lấy làng Châu Can (Phú Xuyên, Hà Nội) làm ví dụ về một làng Đông Sơn nhỏ, chỉ khoảng 500 mét vuông, đủ cho chừng mười hộ cùng huyết thống, có khu mộ ngay cạnh; niên đại carbon-14 của một quan tài cho thấy làng có người ở chậm nhất từ thế kỷ IV trước Công nguyên^[2]. Dấu vết hạt lúa nếp japonica còn được ghi nhận qua vết in trong lòng một trống đồng và trấu trộn trong đất làm gốm ở di tích Gò Ô Chùa (Long An)^[2].

Công cụ bằng đồng và "lưỡi cày"

Nhân Dân tổng hợp rằng từ giai đoạn Đồng Đậu, Gò Mun đến Đông Sơn xuất hiện nhiều công cụ đồng như cuốc, thuổng, xẻng, rìu và lưỡi cày. Trong khoảng 200 lưỡi cày đồng có bốn kiểu dáng phân bố theo vùng: kiểu tam giác ở dọc sông Thao, kiểu cánh bầu dục hoặc hình thoi ở đồng bằng Bắc Bộ, kiểu hình thoi ở sông Mã, kiểu xẻng vai ngang ở khu vực Làng Vạc^[1]. Theo bài này, nông nghiệp dùng cày đã thay nông nghiệp dùng cuốc, đánh dấu bước tiến lớn; xương trâu, bò nhà trong di tích và hình bò trên trống đồng cho thấy người xưa dùng sức kéo; tại Làng Vạc còn thấy thóc, trấu trong thạp đồng, cùng các công cụ gặt như liềm, dao gặt^[1]. Hoàng thành Thăng Long thì đặt trọng tâm vào Cổ Loa: nhiều lưỡi cày đồng ở đây cho thấy nghề cày đã phát triển dưới thời An Dương Vương, hiệu quả hơn hẳn thời dùng cuốc của các vua Hùng, khi người ta chủ yếu lợi dụng triều lên xuống^[4].

Quan điểm khác: lưỡi hình tim là vũ khí

Cách hiểu trên không phải ai cũng đồng tình. TS Nguyễn Việt, người nghiên cứu đồ đồng Đông Sơn hơn năm mươi năm, cho biết từ hơn ba mươi năm nay ông không xếp loại "lưỡi cày đồng" trong bảng phân loại của mình. Lập luận của ông có ba ý. Một, đồng rất đắt: theo ước tính ông dẫn, để có một kilôgam đồng nguyên liệu phải khai thác 1,6 tấn quặng và hàng tấn củi, nên khó dùng kim loại để cày đất phù sa mềm^[3]. Hai, các lưỡi vời bằng gỗ tìm thấy nhiều trong mộ thân cây khoét rỗng có vẻ hợp với đất ấy hơn^[2]. Ba, khi tìm thấy trống Cổ Loa năm 1982 chứa hơn 200 hiện vật đồng, trong đó có 96 "lưỡi cày hình tim" nặng khoảng một kilôgam mỗi chiếc, ông cho rằng chúng là vũ khí chém bổ; điều này được củng cố khi khai quật khu mộ Yangfudou (Vân Nam, Trung Quốc) còn giữ cán gỗ, cho thấy những lưỡi hình tim được tra dọc cán như lưỡi rìu, không nằm ngang như lưỡi cày^[3]. Ông cũng nêu rằng ở Yangfudou chỉ có số rất ít lưỡi dạng xẻng, vai rộng, có thể mang tính nghi lễ^[3].

Điều chắc chắn và điều còn bỏ ngỏ

Hai nhóm tài liệu đồng ý ở điểm cơ bản: lúa nước là nền tảng đời sống của cư dân Đông Sơn. Điều bỏ ngỏ là vai trò của lưỡi đồng, cày do người hay trâu, bò kéo, và mức độ lan rộng của kỹ thuật cày ở từng vùng. Vì vậy cụm từ "lưỡi cày đồng" trong các bảo tàng và sách phổ thông nên được hiểu là tên gọi theo truyền thống, chứ không phải một kết luận đã hết tranh luận.