Văn hóa Đông Sơn

Phát hiện và tên gọi

Năm 1924, một nông dân ở làng Đông Sơn (nay thuộc phường Hàm Rồng, Thanh Hóa) đi câu cá, thấy bờ sông Mã lở lộ ra một số đồ đồng và báo cho Trường Viễn Đông Bác cổ; các cuộc khai quật sau đó thu được 489 đồ đồng cùng đồ đá, đồ gốm, mộ táng và vết tích nhà sàn^[3]. Theo giáo sư Trịnh Sinh, lúc đầu giới học giả phương Tây cho rằng những đồ đồng đẹp ấy được mang đến từ vùng sông Hán, sông Hoài (Trung Quốc) hay từ văn hóa Hallstatt ở châu Âu; dần dần họ nhận ra đó là văn hóa bản địa, và học giả Áo Heine-Geldern là người đầu tiên đề xuất thuật ngữ "văn hóa Đông Sơn"^[3]. Di chỉ Đông Sơn được Bộ Văn hóa công nhận là di tích cấp quốc gia ngày 28/4/1962, với diện tích khoanh vùng bảo vệ 45,032 ha^[2].

Niên đại và nghề đúc đồng

Báo Văn hóa ghi văn hóa Đông Sơn tồn tại khoảng từ thế kỷ VII TCN đến thế kỷ I–II sau Công nguyên^[2]; Bảo tàng Lịch sử quốc gia nêu mốc mở đầu sớm hơn một chút, thế kỷ VIII–VII TCN^[1]. Đồ đồng chiếm gần 90% tổng số hiện vật, lên tới hàng vạn tiêu bản: thạp, thố, bình, lưỡi cày, cuốc, liềm, rìu, đục, cùng vũ khí như giáo, dao găm, rìu chiến, lao, mũi tên và lẫy nỏ^[1]. Bằng chứng đúc đồng tại chỗ gồm khuôn đúc bằng đá cát, đất nung và nồi nấu bằng đất trộn trấu ở Làng Cả (Phú Thọ), Làng Vạc (Nghệ An) cùng nhiều nơi khác; riêng trong khu thành Cổ Loa có hàng trăm mảnh khuôn đúc mũi tên^[1]. Người Đông Sơn chế ra hợp kim nhiều thành phần với ba kim loại chính là đồng, chì, thiếc; chì giúp nước đồng chảy đều, điền đầy mọi ngóc ngách của khuôn nên đúc được những vật lớn, hoa văn tinh xảo^[1]. Một ngôi mộ ở Làng Cả chôn theo bốn khuôn đúc cùng nồi nấu được cho là mộ của một thợ đúc, dấu hiệu của sự chuyên môn hóa^[1].

Trống đồng Đông Sơn

Trống đồng được xem là hiện vật giàu giá trị bậc nhất của văn hóa này^[2]. Trống đồng được đúc bằng khuôn sáp ba mang, dùng một lần rồi phá khuôn lấy sản phẩm, nên dấu tích khuôn đúc trống rất hiếm^[1]. Trống Ngọc Lũ được phát hiện khoảng năm 1893–1894 khi dân đắp đê ở xã Như Trác, huyện Nam Xang (Lý Nhân), đem cúng vào đình làng Ngọc Lũ; ngày 15/11/1902 Trường Viễn Đông Bác cổ mua lại với giá 550 đồng^[4]. Trống thuộc loại H1 theo cách phân loại của Heger, mặt rộng 79,3 cm, cao 63 cm, nặng 86 kg; giữa mặt trống là ngôi sao 14 cánh, xung quanh có 16 vành hoa văn với hình người hóa trang lông chim nhảy múa, người giã gạo chày đôi, nhà sàn mái cong, hươu và chim; tang trống có sáu chiếc thuyền chở chiến binh^[4].

Các nhà khảo cổ nhận thấy trống Đông Sơn thay đổi theo thời gian. Những trống sớm như Ngọc Lũ, Cổ Loa, Hoàng Hạ có mặt nhỏ hơn tang và hoa văn phong phú, tả cảnh sinh hoạt; trống càng muộn thì mặt càng rộng, xuất hiện tượng cóc trên mặt và hoa văn ngày càng cách điệu, đơn giản^[5]. Trống Đông Sơn còn được tìm thấy ngoài vùng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ: trong mộ cổ ở Chiết Giang (Trung Quốc), ven biển Thái Lan, Malaysia và nhiều ở quần đảo Indonesia^[3].

Đời sống và ý nghĩa

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, trống đồng dùng trong các lễ tiết lớn, lễ mai táng và lễ hội cầu mùa, đồng thời là biểu tượng quyền lực của tầng lớp thống trị^[4]. Hoa văn trên trống phản ánh nhà sàn, thuyền, cảnh giã gạo, nhảy múa của cư dân Đông Sơn^[4][5]. Giáo sư Trịnh Sinh nhận xét kinh tế Đông Sơn có nghề trồng lúa năng suất cao và đúc đồng thành thạo; số lượng vũ khí nhiều cho thấy phân hóa xã hội và chiến tranh, đòi hỏi sự ra đời của thủ lĩnh quân sự và nhà nước sớm; những phát hiện mới về con sam, cá sấu, thuyền có bánh lái và buồm cho thấy người Đông Sơn quen thuộc với biển^[3]. Cũng theo ông, văn hóa Đông Sơn là nền tảng vật chất cho nhà nước Văn Lang và Âu Lạc, niên đại trùng khớp ít nhất từ thế kỷ VII đến thế kỷ II TCN^[3]. Khi phân loại, các nhà khảo cổ Việt Nam cho rằng trống Đông Sơn khác với trống đồng loại I Heger của tộc Điền ở Vân Nam (Trung Quốc) về kiểu dáng, phong cách hoa văn và trang phục các hình người^[5].