Nguyễn Phan Chánh và tranh lụa Việt Nam

Xuất thân

Nguyễn Phan Chánh, bút hiệu Hồng Nam, sinh ngày 21/7/1892 tại thôn Tiền Bạt, xã Trung Tiết, huyện Thạch Hà (nay thuộc phường Tân Giang, thành phố Hà Tĩnh)^[2]. Theo bài của Nguyễn Ngọc Phú trên Báo Hà Tĩnh, thuở nhỏ ông học chữ Nho và thư pháp, hơn mười tuổi đã nổi tiếng viết chữ thảo đẹp; năm 14 tuổi kiếm đồng tiền đầu tiên nhờ viết chữ, vẽ tranh thờ và tranh cuộn bán ở chợ quê^[1]. Những cảnh làng quê nghèo thời ấy, theo tác giả, trở thành nguồn ám ảnh nghệ thuật xuyên suốt sáng tác của ông^[1].

Trường Mỹ thuật Đông Dương và chất liệu lụa

Năm 1925, khi Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương tuyển khóa đầu tiên (1925–1930), Nguyễn Phan Chánh là người duy nhất ở miền Trung đỗ vào; cùng khóa có Lê Văn Đệ, Mai Trung Thứ, Lê Phổ, Công Văn Trung và nhiều người sau này nổi tiếng^[2]. Theo lời con gái ông (nhà văn Nguyệt Tú) mà Báo Hà Tĩnh thuật lại, ông vào trường khi đã ngoài 30 tuổi và gặp khó khăn với sơn dầu vì quen cầm bút lông; hiệu trưởng Victor Tardieu, sau một chuyến sang Vân Nam, đã đưa cho ông tranh và lụa Vân Nam và gợi ý thử vẽ lụa. Bài này ghi ông vẽ rất hợp chất liệu ấy, và một sáng tạo của ông là cách "rửa" lụa để mặt tranh sạch, mịn^[1]. Báo Hà Tĩnh năm 2021 ghi mốc năm 1928 ông bắt đầu học vẽ trên lụa Vân Nam và tốt nghiệp năm 1930^[2].

Tranh lụa về đời sống bình dân

Năm 1931 ông vẽ "Chơi ô ăn quan" cùng các tranh như "Rửa rau cầu ao", "Em bé cho chim ăn", "Lên đồng"; một số tranh lụa của ông được Victor Tardieu mang tới triển lãm ở Paris năm đó, và lần đầu công chúng Pháp biết đến tranh lụa Việt Nam qua nét bút của ông^[2][4]. Theo Báo Pháp luật Việt Nam, ông là người mở lối đi đầu tiên cho tranh lụa Việt Nam: tranh của ông hướng đến sinh hoạt bình dân như chơi ô ăn quan, rửa rau cầu ao, ra đồng, chơi chim, với lối vẽ khái quát bằng mảng lớn và chất lụa mềm cho ấn tượng hư ảo^[3]. Người con gái kể mẫu trong "Chơi ô ăn quan" là các em khoảng 13, 14 tuổi chít khăn mỏ quạ, mặc áo nâu; tranh của ông thường có câu thơ chữ Hán đề ở góc^[1].

Di sản

Ông để lại khoảng hơn 170 tác phẩm, tổ chức bốn triển lãm cá nhân, mất năm 1984^[2]. Tranh của ông được đấu giá cao ở nước ngoài: theo Báo Hà Tĩnh, "Người bán gạo" (1932) được bán 3,03 triệu đô la Hồng Kông năm 2013, "Em bé cho chim ăn" (1931) bán 6,7 triệu đô la Hồng Kông năm 2018 tại Christie's Hồng Kông, và "Thợ nhuộm" (1931) bán 4,375 triệu đô la Hồng Kông năm 2021, tương đương hơn 563.000 USD^[2]. Báo Văn hóa cho biết người mua "Thợ nhuộm" là một người Việt đấu giá qua điện thoại^[4].

Nhà lưu niệm Nguyễn Phan Chánh ở phường Tân Giang, nằm trên khu vườn "Đào Mai Trang" của gia đình, được xếp hạng di tích cấp tỉnh^[1][2]. Con gái ông kể ông dùng số tiền bán bốn bức tranh ở Pháp (trong đó có "Chơi ô ăn quan") để dựng ngôi nhà và khu vườn này^[1].