Dân tộc Tà Ôi

Tên gọi và nguồn gốc

Ngoài tên Tà Ôi, dân tộc này còn được gọi là Pa Cô, Tà Uốt, KanTua, Pa Hy; ba nhóm địa phương là Tà Ôi, Pa Cô và Pa Hy^[1][2]. Cuộc Điều tra 53 dân tộc thiểu số ngày 01/4/2019 ghi nhận 52.356 người^[1]. Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo mô tả người Tà Ôi là một trong những cộng đồng cư trú lâu đời trên dải Trường Sơn^[1]. Về nguồn gốc, theo Báo Nhân Dân, đa số nhà nghiên cứu cho rằng người Tà Ôi có gốc ở Lào và di cư sang Việt Nam cách đây vài trăm năm, trong khi một số người cao niên lại cho rằng họ vốn là cư dân tại chỗ^[3].

Địa bàn cư trú

Người Tà Ôi cư trú trên dải miền núi phía tây từ Hướng Hóa, Đakrông (Quảng Trị) đến A Lưới và Hương Trà, thuộc vùng Thừa Thiên Huế cũ (nay là Thành phố Huế)^[1][3]. Họ sống thành làng^[1].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Tà Ôi thuộc nhóm Môn - Khơ Me của ngữ hệ Nam Á, khá gần với tiếng Cơ Tu và Bru - Vân Kiều; giữa các nhóm có đôi chút khác biệt về từ vựng^[1][2]. Cách đây vài thập kỷ, một bộ chữ theo mẫu tự Latinh đã được xây dựng dựa trên tiếng Pa Cô^[1][3]. Năm 2019, tỷ lệ người từ 15 tuổi trở lên biết đọc, biết viết chữ phổ thông là 78,4%, còn tỷ lệ biết chữ dân tộc mình chỉ 6,3%^[3].

Kinh tế truyền thống

Làm rẫy, trồng lúa rẫy cùng ngô, sắn, khoai lang là nguồn sống chính; nhiều nơi đã phát triển ruộng nước. Săn bắt, hái lượm và đánh cá cung cấp một phần đáng kể thực phẩm^[1][2]. Những năm gần đây người dân trồng thêm cà phê, tre, lồ ô, mây, keo, đồng thời phát triển chăn nuôi và nuôi cá thương phẩm^[2][3]. Đồ đan tre, mây phục vụ nhu cầu gia đình; đồ sắt, gốm và đồng chủ yếu có được nhờ trao đổi với người Việt và các dân tộc khác, trong đó việc buôn bán với Lào khá quan trọng. Tiền đã được dùng nhưng việc đổi vật vẫn phổ biến^[1].

Nghề dệt zèng (thổ cẩm) có từ lâu đời^[3]. Phụ nữ Tà Ôi dệt trên khung rồi đính cườm tỉ mỉ để tạo hệ hoa văn riêng; nguyên liệu gồm sợi vải, hạt cườm và lục lạc^[4]. Y phục đính hoa văn bằng chì và cườm trắng được các dân tộc láng giềng ưa chuộng^[1][3]. Nghề dệt zèng của người Tà Ôi ở huyện A Lưới được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 4036/QĐ-BVHTTDL; lễ đón bằng công nhận tổ chức ngày 16/01/2017 tại A Lưới^[4].

Nhà ở

Nhà truyền thống là nhà sàn dài, mái uốn cong ở hai đầu hồi. Mỗi "bếp" (gia đình riêng) có buồng sinh hoạt riêng nằm hai bên lối đi giữa; có nơi nhà dài tới hàng trăm mét, nơi ở của đại gia đình phụ hệ^[1][2][3]. Ngày nay phần lớn gia đình ở nhà sàn nhỏ hoặc nhà gạch kiên cố; nhà rông chung của làng chủ yếu còn là biểu tượng^[2].

Trang phục

Phụ nữ mặc váy ống và áo; một số nhóm gần biên giới Lào (A Lưới) mặc váy dài tới ngực. Nam giới xưa đóng khố, thường để trần, nay quần áo kiểu người Việt rất phổ biến, nhất là ở nam giới^[1]. Trang sức truyền thống là vòng tay, vòng chân, vòng cổ, hoa tai bằng đồng, bạc, cườm, mã não; phụ nữ đeo những vòng dây đồng cuộn. Tục cà răng, xăm mình và căng lỗ tai để đeo trang sức nay chỉ còn ở một vài cụ già^[1].

Tổ chức xã hội và gia đình

Làng là đơn vị tự quản cơ bản, khá khép kín và giàu tính cộng đồng. Trong làng có nhiều dòng họ, mỗi dòng họ có tên gọi, điều kiêng kỵ và người đứng đầu riêng; trưởng họ có tiếng nói quan trọng trong việc họ và tham gia quyết định việc làng^[1][2]. Xã hội trọng người già và tin theo già làng; trước đây hội đồng già làng điều hành theo luật tục, nay thay bằng bộ máy chính quyền thôn, còn ảnh hưởng của dòng họ giảm dần khi đại gia đình tan ra^[1][2]. Con trai, con gái đều được quý như nhau^[1].

Thanh niên sau khi cà (cắt) răng cửa hàm trên mới được tìm hiểu và kết hôn; nhà trai chủ động trong việc hỏi cưới, nhà gái nhận sính lễ như cồng, chiêng, ché, nồi đồng, trâu, lợn^[1][3]. Hôn nhân diễn ra theo một chiều giữa các dòng họ và gồm hai bước chính là hỏi vợ rồi tiệc cưới; con trai thường được ưu tiên lấy con gái của cậu. Lễ "đạp bếp" tại nhà cha mẹ cô dâu đánh dấu việc cô gia nhập gia đình nhà chồng^[1][2].

Người chết lành (chết tự nhiên khi tuổi già) được chôn ở nghĩa địa làng; người chết bất thường thì chôn ngay tại nơi mất. Việc chôn cất ban đầu mang tính tạm thời; vài năm sau gia đình làm lễ cải táng, chuyển hài cốt vào quan tài mới trong bãi mộ chung, nhà mồ được chạm khắc và vẽ trang trí^[1][2].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Tà Ôi tin vạn vật đều có linh hồn: trời, đất, núi, rừng, sông suối, cây cỏ, cả lúa, người và muông thú. Bói toán và cúng lễ có vai trò lớn trong đời sống cá nhân và cộng đồng. Mỗi dòng họ có bàn thờ ở nhà trưởng họ; nhiều làng còn thờ chung những vật "thiêng" như hòn đá, vòng đồng, chiêng, ché^[1][3].

Nhiều lễ cúng gắn với sức khỏe, tài sản, phòng bệnh và nghề rẫy; các lễ lớn như lễ đâm trâu tế thần trở thành ngày hội của làng, trong đó lễ cầu mùa là nghi lễ tiêu biểu. Tết cổ truyền diễn ra sau vụ tuốt lúa, trước mùa rẫy mới^[1][3]. Người Tà Ôi tính lịch theo tuần trăng, mỗi tháng 30 ngày, một năm 12 tháng, và phân biệt ngày tốt xấu cho từng việc^[1].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Kho tục ngữ, ca dao, câu đố, truyện cổ của người Tà Ôi phong phú; các cụ già kể chuyện vừa để giải trí vừa để dạy dỗ con cháu^[1]. Dân ca có nhiều loại: Calơi (hát đối đáp khi uống rượu, dịp lễ hội), Ba boih (hát một mình khi làm việc, đi đường), Roih (lời dặn dò con cháu) và Cha chap (hát tình cảm trai gái)^[2][3]. Nhạc cụ gồm cồng, chiêng, trống, tù và, khèn 14 ống nứa, sáo 6 lỗ, nhị và đàn Ta lư; tang lễ dùng cồng và trống, còn lễ hội dùng thêm nhiều nhạc cụ^[1][2].