Chùa Âng (Angkorajaborey, Trà Vinh)

Khái quát

Chùa Âng, tên Khmer là Angkorajaborey (còn viết Wat Angkor Raig Borei), nằm cách trung tâm thành phố Trà Vinh khoảng 5 km về phía tây nam, trong khu thắng cảnh Ao Bà Om^[2][4]. Đây là chùa Phật giáo Nam tông Khmer, được VietnamPlus gọi là ngôi chùa Khmer cổ nhất trong số 141 ngôi chùa Khmer của tỉnh Trà Vinh, trong khi Báo Nhân Dân (2023) nêu con số 143; hai bài không giải thích chỗ lệch^[2][4]. Chùa được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia vào tháng 8/1994^[2].

Niên đại: 990 hay 1842?

Các nguồn không thống nhất về thời điểm xây chùa. Báo ảnh Dân tộc và Miền núi (2025) và Báo Pháp Luật Việt Nam (2023) cho rằng chùa có từ năm 990; bài của Dân tộc và Miền núi cho biết đến năm 1842 chùa được dựng lại bằng gỗ quý, tường xây, mái ngói^[1][3]. Báo Nhân Dân (2023) thận trọng hơn: theo truyền thuyết, chùa hình thành từ nhiều thế kỷ trước, nhưng quy mô như nay được xây vào năm Thiệu Trị thứ ba (1842)^[4]. Còn Báo Pháp Luật cũng viết chùa "tồn tại hơn hai thế kỷ" trong cùng đoạn nhắc mốc năm 990^[3], hai con số này khó cùng đúng. Các bài viết không dẫn tư liệu khảo cổ hay văn bia, nên mốc 990 nên hiểu là truyền ngôn.

Bố cục khuôn viên

Theo Báo Nhân Dân, chùa quay mặt về hướng đông, hàm ý Phật Thích Ca ở phương tây nhìn về phía đông để độ chúng sinh; lối vào đi giữa hai hàng cây sao cổ thụ và băng qua một hào nước rộng chừng 4 m, dài hơn 400 m^[4]. Quần thể gồm chánh điện, sa la, tăng xá, bảo tháp, và theo Nhân Dân còn có giảng đường dạy chữ Pali, chữ Khmer^[2][4]. Diện tích được ghi khác nhau: 35.000 m² theo VietnamPlus và Báo ảnh Dân tộc và Miền núi (2015), khoảng 4 ha theo Báo Pháp Luật^[2][3][5].

Chánh điện

Chánh điện (Preah Vihea) là trung tâm của chùa, thờ duy nhất Phật Thích Ca như các chùa Nam tông Khmer khác^[1][3]. Theo Báo Pháp Luật, nhà được đỡ bởi hệ thống 18 cột gỗ quý, trong đó 12 cột trang trí hình rồng, sơn son thếp vàng^[3]. Mái chia ba cấp: hai cấp trên cùng cao và dốc hơn, hai đầu hồi bịt bằng ván gỗ tam giác chạm công phu, ở các gờ mái có thần rắn Naga mào cong, được diễn giải là cầu nối giữa cõi trần và Niết bàn^[1][3]. Tường và trần phủ bích họa kể cuộc đời Phật Thích Ca; trần có bốn mảng lớn về bốn chặng đản sinh, xuất gia, đắc đạo và nhập Niết bàn^[1][3].

Trước chánh điện là bảo tháp chứa di cốt các vị sư trụ trì; Báo Pháp Luật nói tháp có năm ngọn và ghi đây là điểm đặc biệt^[3]. Những kiến trúc này được trang trí bằng tượng thần, hình chằn, chim thần và các sự tích Phật, theo mô tả của VietnamPlus và Dân tộc và Miền núi^[2][5].

Hiện vật và sinh hoạt

VietnamPlus cho biết chùa còn giữ nhiều hiện vật như tượng, bích họa và nhất là bộ kinh Phật viết trên lá buông^[2]. Hằng năm chùa là nơi diễn ra các lễ hội truyền thống của người Khmer như Chol Chnam Thmây (mừng năm mới), Sêne Đôlta (cúng ông bà), Ok Om Bok (cúng trăng), cùng các lễ tôn giáo như Phật đản, nhập hạ, xuất hạ^[2]. Trong đời sống người Khmer, theo Báo Nhân Dân, ngôi chùa không chỉ là nơi tu hành mà còn là nơi bảo tồn và truyền thụ giá trị văn hóa từ đời này sang đời khác^[4].

Tu bổ

Năm 2011, tỉnh Trà Vinh dùng hơn 20 tỷ đồng từ chương trình mục tiêu quốc gia về văn hóa để tu bổ chánh điện, sa la, tăng xá, thư viện và đường nội bộ trong khuôn viên chùa, theo lời Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh với VietnamPlus^[2]. Báo Nhân Dân cho biết thêm chùa đã nhiều lần được sửa chữa, kể cả xây mới các hạng mục phụ như nhà tăng xá, trai đường, trong khi chánh điện cơ bản giữ được nguyên trạng ban đầu^[4]. Mô tả này là của báo chí, chưa đối chiếu được với hồ sơ tu bổ của cơ quan quản lý di tích.