Làng gốm cổ Phước Tích (Huế)

Làng cổ bên sông Ô Lâu

Phước Tích là làng cổ ở xã Phong Hòa (huyện Phong Điền cũ), nay thuộc thành phố Huế, nằm bên sông Ô Lâu sát ranh giới với Quảng Trị^[4]. Báo Tuổi Trẻ cho biết làng được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia năm 2009, là làng cổ thứ hai của cả nước sau Đường Lâm, và có quần thể nhà rường cổ cùng đình, chùa, miếu^[4]. Nghề gốm là nghề làm nên tiếng tăm của làng: VnExpress dẫn ông Lê Trọng Diễn, người được gọi là "pho sử sống" của làng, rằng làng hình thành hơn 500 năm trước, tên cũ là Hoàng Giang và đổi thành Phước Tích sau khi vua Gia Long lên ngôi năm 1802^[2]. Viet Nam News ghi làng 546 tuổi và làm gốm từ năm 1470^[3]. Báo Pháp luật Việt Nam cũng nói nghề ra đời cách đây khoảng 500 năm, nhưng viết chính vua Gia Long đặt tên làng là Phước Tích^[1].

Om ngự và đồ gốm cung tiến

Theo VnExpress, dưới triều Nguyễn làng hằng năm mang gốm tiến cung, nổi tiếng nhất là om đất dùng nấu cơm cho vua. Gạo thường là gạo de đỏ trồng ở làng An Cựu; sau bữa ăn của vua, om bị đập vỡ để lấy lớp cơm cháy dưới đáy. Mỗi năm làng phải cung tiến ít nhất 400 chiếc om, triều đình cấm dân làng giữ lại om có kiểu dáng cung tiến. Om cung tiến có dáng bình hồ lô, có nắp đậy, nấu nước không tràn^[2]. Báo Pháp luật gọi sản phẩm này là "om ngự" và liệt kê các sản phẩm khác của làng như lu, hủ, đột, thống, âu, trách, bườn trèn (đựng nước chè), hũ dầu, âu trứng và ấm trà^[1]. Viet Nam News cho biết một số tác phẩm tiêu biểu hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế và nhắc thời Nguyễn (1802-1945) làng là nơi cung cấp gốm duy nhất cho hoàng gia^[3].

Đất, lửa và lò nung

VnExpress ghi dân làng phải đi đến làng Diên Khánh (nay thuộc Quảng Trị), cách 12 km, lấy đất sét bùn; đất làm lò lấy ở làng Câu Nhi; om nặn xong được nung ở khoảng 1.000 độ C^[2]. Báo Pháp luật cho biết thời thịnh nhất làng có 12 lò gốm thủ công, tổng cộng 36 phiên lò mỗi tháng^[1]. Hai bài báo kia không nêu chi tiết việc nặn gốm, nên bài này không mô tả thêm. Về nhiên liệu, Báo Pháp luật và Viet Nam News đều nhắc lò đốt củi truyền thống; Viet Nam News nói 12 lò đất truyền thống đã bị phá hủy, sau đó làng chuyển sang lò gas^[1][3].

Ngưng lò và khôi phục

Theo Báo Pháp luật, năm 1967 nghề "tắt lửa" vì chiến tranh; sau giải phóng nghề được khôi phục nhưng không còn thịnh như trước. Năm 1979 làng cử người học nghề ở Hương Canh (Hà Nội); năm 1983 dân làng học ở Lái Thiêu (Bình Dương) để chuyển sang đổ khuôn và đốt ga thay cho củi^[1]. Viet Nam News cũng ghi lò ngừng năm 1967, làng mất 12 năm để khôi phục và dân làng đi học nghề ở Hương Canh và Lái Thiêu^[3]. Việc xây lại lò củi năm 2010 được hai nguồn ghi khác nhau: Báo Pháp luật nói do Vương quốc Bỉ tài trợ, kèm đào tạo thêm; Viet Nam News nói dự án do Luxembourg tài trợ, lò là bản sao của lò cổ^[1][3]. Báo Pháp luật còn ghi năm 2012 tổ chức JICA (Nhật Bản) tài trợ tủ kính và đèn trưng bày^[1].

Nghề gốm hôm nay

Cả ba bài báo đều cho thấy nghề đang yếu. Năm 2016, Báo Pháp luật viết chỉ còn ông Lê Trọng Diễn, ngoài 70 tuổi, xây và đốt được lò cổ truyền; ông mở phòng trưng bày năm 2010 trong ngôi nhà cổ của ông nội; thanh niên đi làm ăn xa, chỉ còn một hộ làm gốm và chủ yếu vào dịp Festival, khóa đào tạo 15 học viên năm 2015 chưa rõ hiệu quả^[1]. Năm 2020, ông Diễn nói gốm Phước Tích "nay chỉ là dĩ vãng"; chiếc om ngự do ông nội làm thời vua Khải Định mà ông còn giữ được xem là chiếc duy nhất còn sót lại ở làng^[2]. Năm 2017, một nhóm nhà thiết kế do Minh Hạnh dẫn dắt mở lớp làm gốm hai ngày tại làng để tạo sản phẩm mới và gây chú ý cho di sản gốm^[3]. Tháng 1/2024, tỉnh Thừa Thiên - Huế đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch lập hồ sơ nâng hạng làng cổ thành di tích quốc gia đặc biệt^[4]; Báo Pháp luật (2016) lại ghi làng đã được công nhận "di tích đặc biệt quốc gia", khác với Tuổi Trẻ, nên cần đối chiếu quyết định xếp hạng chính thức^[1][4].