Làng nghề gạch gốm đỏ Mang Thít (Vĩnh Long)

Rừng lò nung bên kênh Thầy Cai

Mang Thít, huyện cũ của tỉnh Vĩnh Long, là nơi sản xuất gạch, gốm đỏ nổi tiếng và được mô tả là lớn nhất đồng bằng sông Cửu Long^[1][3]. Theo nhóm tác giả Nguyễn Tiến Đạt, Mai Thanh Bình và Trần Lê Vĩnh Trà (2024), các lò chủ yếu nằm ở xã Mỹ An, Mỹ Phước, Nhơn Phú và Hòa Tịnh, dọc kênh Thầy Cai, kênh Hòa Mỹ và vài kênh khác, thành một quần thể gần 1.000 lò mái vòm trên diện tích hơn 3.000 ha. Nhóm cho rằng làng nghề là kết quả hơn một thế kỷ giao thoa văn hóa và kỹ nghệ giữa người Khmer, người Kinh và người Hoa^[1].

Báo Tuổi Trẻ (2023) mô tả mỗi lò cao từ 5 đến 12 m, hình tháp tròn, dáng giống quả trứng, tạo nên cảnh quan kiến trúc đặc sắc ở miền Tây^[3]. Nguyên liệu là đất sét tự nhiên của vùng đất nằm giữa sông Tiền và sông Hậu^[2].

Lịch sử hình thành

Nhóm tác giả năm 2024 viết nghề làm gạch, ngói đã có ở Vĩnh Long từ đầu thế kỷ XIX để đáp ứng nhu cầu xây nhà tại chỗ; đến giữa thế kỷ XX tỉnh được ghi nhận có 39 lò, chi phí thấp nhờ đốt than và trấu. Sang đầu thế kỷ XX, gạch gốm Mang Thít nổi bật về chất lượng nhờ đất sét tự nhiên và cách nung riêng; thời hưng thịnh mỗi nhà có từ hai đến năm lò, tạo việc làm cho hàng nghìn lao động^[1]. Báo Tuổi Trẻ chỉ nói quần thể hình thành và phát triển hơn 100 năm, không nêu mốc cụ thể^[3].

Vào những năm 1980, theo Báo Nhân Dân, cả vùng có gần 3.000 lò trải dài khoảng 30 km thuộc huyện Long Hồ và Mang Thít, hoạt động quanh năm^[2]. Trong bài Tuổi Trẻ, một chủ lò 72 tuổi ước thời vàng son có hơn 2.800 lò nung^[3].

Bí quyết đốt lò

Người chủ lò nói với Tuổi Trẻ rằng ngoài kiến trúc, đáng giá là bí quyết canh lửa: dù đốt từ dưới nhưng gạch chín từ ngọn xuống chân, nên lời lãi của nghề phụ thuộc vào kinh nghiệm của người đốt lò^[3]. Điều này thuộc lời kể của người làm nghề, bài chưa đưa phân tích kỹ thuật.

Suy giảm và "di sản đương đại"

Từ đầu những năm 2000, theo nhóm tác giả 2024, nghề đi xuống vì nhu cầu thị trường giảm, chi phí cao và yêu cầu về môi trường ngày càng chặt; nguồn đất sét địa phương cũng gần cạn. Số liệu trích trong bài cho biết tại Mang Thít có 425 cơ sở với 663 miệng lò, nhưng chỉ còn 111 cơ sở với 115 miệng lò hoạt động; kể từ tháng 6/2019, ít nhất 195 lò ở vùng lõi di sản đã bị phá dỡ, phần lớn các lò còn lại hư hại hoặc dỡ một phần^[1].

Các nguồn đưa con số khác nhau vì thời điểm và cách đếm. Báo Tuổi Trẻ năm 2023 ghi chỉ khoảng 30 lò thường xuyên đỏ lửa trong tổng khoảng 1.000 lò^[3]. Theo Ủy ban nhân dân huyện Mang Thít, trích trong Báo Nhân Dân (12/2024), huyện có 56 cơ sở làm gạch ngói bằng lò thủ công truyền thống còn hoạt động, 18 cơ sở với 24 lò Hoffman, 4 cơ sở với 4 lò nung liên hoàn và 13 cơ sở sản xuất gốm; giá trị sản xuất gạch, gốm năm 2024 đạt 117,35 tỷ đồng, tăng 9,98% so với năm trước (gạch hơn 102 tỷ, gốm hơn 14 tỷ đồng)^[2].

Tỉnh Vĩnh Long đã xây dựng đề án "Di sản đương đại Mang Thít", với mục tiêu bảo tồn kiến trúc lò gạch, giúp người dân chuyển đổi sinh kế và phát triển du lịch^[1]. Báo Tuổi Trẻ nhắc việc tỉnh thông qua chính sách hỗ trợ và cơ chế đặc thù cho mục tiêu này^[3]. Từ ngày 16 đến 23/11/2024, tỉnh tổ chức Festival Gạch gốm đỏ – Kinh tế xanh lần thứ nhất; chủ cơ sở gốm cho biết sau đó khách đến nhiều hơn, họ làm thêm hàng nhỏ, tiểu cảnh, gốm quà tặng cho du lịch nhưng vẫn giữ màu gốm đỏ của Vĩnh Long^[2].