Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc

Nguồn gốc và truyền thuyết

Hội Gióng gắn với truyền thuyết Thánh Gióng. Theo Cục Di sản văn hóa, đó là câu chuyện về một cậu bé do mẹ sinh ra kỳ lạ ở làng Phù Đổng; lên ba tuổi vẫn chưa biết nói, biết cười, chỉ nằm trong chiếc thúng treo trên gióng tre nên được đặt tên là Gióng. Nghe lời nhà vua kêu gọi người tài đánh giặc, cậu bỗng lớn nhanh như thổi, xung phong ra trận; dẹp xong giặc, ngài về núi Sóc rồi cưỡi ngựa bay lên trời^[2]. Thánh Gióng là một trong bốn vị "Tứ bất tử" của tín ngưỡng dân gian Việt^[3]. Hồ sơ UNESCO mô tả ngài là vị thần, vị thánh được tôn thờ như đấng bảo hộ mùa màng, hòa bình đất nước và sự thịnh vượng của các gia đình^[1].

Thời gian và địa điểm

Hội Gióng được tổ chức ở hai nơi khác nhau. Hội ở đền Phù Đổng, nơi Thánh Gióng sinh ra, diễn ra từ mùng 7 đến mùng 9 tháng Tư âm lịch, trong đó mùng 9 là ngày chính hội^[2][5]. Hội ở đền Sóc, nơi Thánh hóa, diễn ra từ mùng 6 đến mùng 8 tháng Giêng âm lịch^[2]. Theo Cục Di sản văn hóa, đền Phù Đổng thuộc xã Phù Đổng (trước đây là huyện Gia Lâm), còn đền Sóc thuộc xã Phù Linh, huyện Sóc Sơn; cả hai nay đều thuộc Hà Nội^[2]. Một bài của VietnamPlus ghi chuỗi lễ ở Phù Đổng kéo dài hơn, từ mùng 6 đến 12 tháng Tư âm lịch^[3]. Người dân Phù Đổng có câu ca dao nhắc ngày hội: "Ai ơi mùng Chín tháng Tư / Không đi hội Gióng cũng hư mất đời"^[3].

Hội Gióng ở đền Phù Đổng

Những gia đình được chọn người đảm nhận các vai quan trọng, như các ông Hiệu (Hiệu cờ, Hiệu trống, Hiệu chiêng, Hiệu Trung quân, Hiệu Tiểu cổ), các cô Tướng hay các phường Áo đen, Áo đỏ, phải chuẩn bị và giữ nếp sinh hoạt kiêng cữ từ hàng tháng trước ngày hội^[2]. Theo UNESCO, các nam thanh niên được huấn luyện kỹ để đóng những vai này, còn 28 bé gái từ 9 đến 13 tuổi được chọn đóng các tướng giặc^[1].

Vào chính hội, dân làng tế Thánh, rồi làm lễ rước nước từ giếng đền Mẫu (đền Hạ) để lau rửa tự khí với ý nguyện mưa thuận gió hòa; tiếp đó là lễ rước cờ "lệnh" từ đền Mẫu lên đền Thượng, lễ khám đường và lễ duyệt tướng^[2]. Ngày mùng 9 tháng Tư là hội trận với hai trận đánh cờ, một ở Đống Đàm và một ở Soi Bia. Chiến trường được hình dung bằng ba chiếc chiếu; trên mỗi chiếu có một chiếc bát úp tượng trưng cho đồi núi, đặt trên tờ giấy trắng tượng trưng cho mây trời. Một bên là quân của Gióng, bên kia là 28 nữ tướng giặc. Ông Hiệu cờ lần lượt vào từng chiếu, nhảy qua các "quả đồi" và múa cờ; lá cờ bị cuốn vào cán được coi là điềm rủi. Khi kết thúc mỗi màn múa cờ, chiếc chiếu được tung lên và người dự hội ùa vào giành các mảnh chiếu, tin rằng sẽ đem lại may mắn cho gia đình trong cả năm^[2][4].

Hồ sơ UNESCO ghi nhận nhịp trống, chiêng và các động tác của ông Hiệu cờ diễn tả diễn biến trận đánh, những cánh bướm giấy bay ra từ lá cờ tượng trưng cho việc xua tan quân xâm lược, và mưa đến sau hội được hiểu là phúc lành của Thánh cho một mùa màng bội thu^[1]. Hội kết thúc bằng lễ rước cờ báo tin thắng trận với trời đất và lễ khao quân, có hát múa của phường Ải Lao, chiếu chèo và các trò chơi dân gian; quân giặc cũng được tha và được dự lễ mừng chiến thắng^[2].

Hội Gióng ở đền Sóc

Hội ở đền Sóc kéo dài ba ngày, từ mùng 6 đến mùng 8 tháng Giêng. Việc đan voi (theo truyền thuyết, đoàn quân của Gióng có cả voi chở lương) và làm giò hoa tre (tượng trưng cho gậy tre của Thánh) phải bắt đầu từ nhiều tuần trước hội^[2]. Theo VietnamPlus, đêm mùng 5 Tết có lễ mộc dục (tắm tượng) ở đền Thượng; sáng mùng 6, sau ba hồi trống từ đền Thượng, hội chính thức mở và các thôn dâng lễ vật lên Thánh^[3]. Từ xa xưa, việc rước lễ vật được phân công cho từng thôn: Vệ Linh rước giò hoa tre, Dược Thượng rước voi, Đan Tảo rước trầu cau, Đức Hậu rước ngà voi, Yên Sào rước cỏ voi, Yên Tàng rước tướng^[2]. Hai hoạt động sôi nổi nhất là tục "cướp hoa tre" cầu may và tục chém "tướng" giặc được diễn tả một cách tượng trưng bằng hiệu lệnh múa cờ^[2]. VietnamPlus ghi mùng 7 là chính hội (ngày Thánh hóa theo truyền thuyết) và chiều mùng 8 có lễ hóa các mô hình voi, ngựa bằng giấy để kết thúc hội^[3].

Giá trị và bảo tồn

Tháng 11 năm 2010, UNESCO ghi danh "Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc" vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại^[1][2]. Cục Di sản văn hóa mô tả đây là một hội trận được trình diễn bằng hệ thống biểu tượng độc đáo, được cộng đồng gìn giữ nguyên giá trị^[2]. Báo Văn hóa nhận xét lễ hội là một "kịch trường dân gian" với hàng nghìn vai diễn chính là người dân, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước và tinh thần yêu hòa bình^[4].