Lễ hội chùa Hương (Hương Sơn, Hà Nội)

Địa điểm và nguồn gốc

Chùa Hương là cách gọi dân gian của quần thể Hương Sơn. Theo Cổng thông tin điện tử Chính phủ, đây là quần thể văn hóa - tôn giáo gồm 21 ngôi chùa, động thờ Phật và đền thờ Thần theo tín ngưỡng nông nghiệp bản địa, gắn với đạo tràng tu hành của Bồ Tát Quán Thế Âm (thường gọi là Bà Chúa Ba); quần thể được xây dựng từ đời Lê Thánh Tông (1442 - 1497)^[1]. Cảnh quan gồm các núi đá vôi với nhiều hang động, nối với nhau bằng dòng suối Yến; trung tâm là cụm đền chùa, hang động mà nổi tiếng nhất là động Hương Tích, nơi có chùa Hương (chùa Trong)^[1]. Theo bài viết năm 2018 của Cổng thông tin Chính phủ, quần thể thuộc xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức^[1]; các bài gần đây chỉ ghi xã Hương Sơn, thành phố Hà Nội^[5]. Quần thể được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2082/QĐ-TTg ngày 25/12/2017^[1].

Thời gian lễ hội

Lễ hội chùa Hương khai hội vào mùng 6 tháng Giêng và thường kéo dài đến hết tháng Ba âm lịch; Cổng thông tin Chính phủ cho biết đây là lễ hội có quy mô lớn nhất miền Bắc^[1]. Theo VietnamPlus, mùng 6 tháng Giêng vốn là ngày mở cửa rừng của người dân địa phương, về sau trở thành ngày khai hội; cũng theo bài này, giai đoạn lễ hội chính thức tính từ rằm tháng Giêng đến hết 18 tháng Hai âm lịch^[2].

Mốc kết thúc do địa phương công bố mỗi năm một khác. Năm 2023, hội kéo dài ba tháng và kết thúc vào hết ngày 4 tháng Ba âm lịch^[3]. Năm 2025, lễ hội du lịch diễn ra từ mùng 6 tháng Giêng đến hết ngày 4 tháng Tư năm Ất Tỵ^[4]. Năm 2026, kỳ lễ hội du lịch tính từ mùng 2 tháng Giêng đến hết ngày 25 tháng Ba năm Bính Ngọ, trong đó lễ khai hội vẫn diễn ra vào mùng 6 tháng Giêng^[5].

Phần lễ

Theo VietnamPlus, một ngày trước khi mở hội, các đền, chùa, đình, miếu trong vùng đã nghi ngút khói hương. Lễ vật dâng chùa gồm hương, hoa, đèn, nến, hoa quả và thức ăn chay; từ ngày mở hội đến hết hội, hương khói không dứt, thỉnh thoảng sư ở các chùa đến gõ mõ tụng kinh^[2]. Phần lễ nghiêng về Phật giáo, nhưng ở một số đền, chùa phía ngoài còn thờ các vị sơn thần, ngũ hổ và cá thần theo tín ngưỡng dân gian^[2].

Theo VnEconomy, lễ khai hội quần thể Chùa Hương hằng năm được tổ chức ở chùa Thiên Trù; các nghi lễ chính diễn ra tại chùa Thiên Trù, động Hương Tích cùng hệ thống đền, chùa trong quần thể, theo nghi thức Phật giáo và tín ngưỡng dân gian, với mong ước quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa^[5].

Phần hội

Người đi hội thường ngồi thuyền đò trên suối Yến, phương tiện đi lại chính trong mùa hội, rồi leo bộ hoặc đi cáp treo lên động Hương Tích. VietnamPlus ghi nhận các sinh hoạt như hát chèo, hát văn, hát sẩm dọc đường^[2]. Theo bài này, du khách đến chùa Hương dịp đầu xuân thường dâng lời cầu cho cuộc sống đủ đầy và con cháu sinh sôi; một số tập quán dân gian gắn với các thạch nhũ trong động, như xoa đầu núi Cậu, núi Cô để cầu con trai, con gái^[2]. Theo VnEconomy, ban tổ chức mùa lễ hội 2026 chủ trương tổ chức phần hội có chọn lọc, tập trung vào hoạt động văn hóa, nghệ thuật dân gian, hạn chế phô trương và thương mại hóa^[5].

Quản lý và định hướng

Năm 2025, lễ hội chùa Hương được UBND huyện Mỹ Đức giới thiệu với chủ đề điểm đến du lịch, văn hóa, truyền thống Việt; cùng dịp đó huyện công bố quyết định công nhận khu du lịch cấp thành phố^[4]. Theo VnEconomy, Hà Nội đặt mục tiêu đưa khu di tích quốc gia đặc biệt Chùa Hương thành khu du lịch quốc gia trong năm 2026 và từng bước hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO vào năm 2030^[5].