Lễ hội đền Hai Bà Trưng

Giới thiệu

Lễ hội đền Hai Bà Trưng ở thôn Hạ Lôi (đền Hạ Lôi), xã Mê Linh, Hà Nội, tưởng nhớ Trưng Trắc và Trưng Nhị, hai nữ anh hùng lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống nhà Đông Hán trong những năm 40 - 43^[1]. Lễ hội tổ chức hằng năm từ mùng 4 đến mùng 10 tháng Giêng âm lịch, chính hội ngày mùng 6^[1][4].

Địa điểm và di tích

Đền Hai Bà Trưng, còn gọi là đền Hạ Lôi, ở thôn Hạ Lôi, xã Mê Linh (huyện Mê Linh cũ), Hà Nội; đền nằm trên khu đất cao nhìn ra đê sông Hồng và gắn với thành cổ Mê Linh, nơi tương truyền từng có cung điện của Trưng Vương^[1]. Di tích được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2383/QĐ-TTg ngày 9/12/2013^[1]. Báo năm 2026 gọi đây là Khu di tích quốc gia đặc biệt đền Hai Bà Trưng, thuộc xã Mê Linh^[3].

Thời gian

Theo Cục Di sản văn hóa, chính hội là ngày mùng 6 tháng Giêng; tương truyền đó là ngày Hai Bà Trưng mở tiệc khao quân, nên về sau dân làng mở hội để kỷ niệm sự kiện ấy và ôn lại truyền thống dựng nước, giữ nước. Cục cũng ghi cứ năm năm một lần, nhân dân trong làng lại tổ chức rước kiệu Hai Bà Trưng và kiệu Thành hoàng làng Hạ Lôi^[1]. Báo Đại biểu Nhân dân năm 2024 cũng ghi lễ kỷ niệm 1984 năm khởi nghĩa và khai hội xuân Giáp Thìn từ mùng 4 đến mùng 10 tháng Giêng^[4]. Năm 2026, lễ kỷ niệm 1.986 năm khởi nghĩa và lễ khai mạc diễn ra ngày 22/2 (mùng 6 tháng Giêng năm Bính Ngọ); chương trình ba ngày 22 - 24/2 (mùng 6 đến mùng 8) gồm phần lễ và phần hội, trong đó các hoạt động rước kiệu bắt đầu từ mùng 4^[3]. Vì thế ngày bắt đầu của lễ hội được ghi là mùng 4 hoặc mùng 6 tùy cách tính phần lễ hay chương trình chính thức.

Phần lễ

Theo Báo Quốc tế, phần lễ năm 2026 diễn ra theo nghi thức cổ truyền, gồm dâng hương, mít tinh kỷ niệm ngày Hai Bà tế cờ khởi nghĩa và các nghi lễ tế truyền thống; nổi bật là rước kiệu Hai Bà Trưng^[3]. Từ mùng 4 tháng Giêng, sau lễ “tế trình”, hai cỗ kiệu được rước từ đền về đình làng Hạ Lôi với đội cờ lệnh, cờ ngũ hành, cờ tứ linh, đội nữ binh hộ giá cùng voi trắng, ngựa hồng, ngựa bạch^[3]. Nghi thức “giao kiệu”, tức đổi vị trí kiệu của Hai Bà qua từng chặng rước, và động tác đổi vai nâng kiệu qua đầu được báo mô tả là nét đặc trưng của lễ hội ở Mê Linh, hàm ý về tình chị em và trật tự gia đình, quốc gia^[3]. Báo Đại biểu Nhân dân năm 2024 ghi: kiệu Trưng Trắc đi trước, nhưng khi qua cổng đền thì kiệu Trưng Nhị lên dẫn đầu, thể hiện ý nghĩa “Nội gia tỉ muội, ngoại quốc quân thần”^[4].

Phần hội

Phần hội năm 2026 gồm các hoạt động văn hóa, văn nghệ, trò chơi dân gian và màn trống hội, đi cùng phần lễ trang nghiêm^[3]. Năm 2024, lễ khai mạc được chuyển từ buổi sáng sang buổi tối, sau đó trình chiếu 3D mapping về công lao Hai Bà Trưng^[4].

Giá trị và bảo tồn

Theo Báo Quốc tế, xã Mê Linh tiếp tục hoàn thiện di tích theo quy hoạch đã được phê duyệt, gắn bảo tồn với du lịch văn hóa bền vững; xã Mê Linh cũng rà soát kịch bản và tổ chức tập luyện cho các đội rước kiệu để bảo đảm lễ hội đúng truyền thống^[3].

Về di sản, Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia có mục “Lễ hội Đền Hai Bà Trưng” (số 248, Quyết định số 409/QĐ-BVHTTDL ngày 9/2/2018) và mục “Lễ hội đền Hát Môn” (số 148, Quyết định số 246/QĐ-BVHTTDL ngày 19/1/2016), cùng ghi địa phương là thành phố Hà Nội^[2]. Cần lưu ý: Báo Hà Nội Mới năm 2025, khi đưa tin về việc ghi danh, gắn mục “Lễ hội đền Hai Bà Trưng” với cụm di tích đền - chùa - đình Hai Bà Trưng ở các phường Đồng Nhân và Bạch Đằng (quận Hai Bà Trưng) và không nhắc đến đền Hạ Lôi^[5]. Vì vậy bài này không khẳng định lễ hội ở Mê Linh thuộc mục danh mục nói trên.