Lễ hội chùa Nành (Phù Đổng, Hà Nội)

Giới thiệu

Lễ hội chùa Nành là hội làng của làng Nành (làng Ninh Hiệp xưa), nay thuộc xã Phù Đổng, Hà Nội, tổ chức quanh ngôi chùa làng gọi là chùa Nành, còn có tên chùa Pháp Vân hoặc chùa Cả^[1][3]. Lễ hội diễn ra từ mùng 4 đến mùng 6 tháng Hai âm lịch hằng năm^[2][3][4]. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa lễ hội vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2225/QĐ-BVHTTDL ngày 27 tháng 6 năm 2025, trong đợt ghi danh có chín di sản của Hà Nội^[2][4].

Chùa Nành và tín ngưỡng Tứ Pháp

Theo VietnamPlus, dân gian gọi là chùa Nành vì chùa có tượng Phật Pháp Vân, còn gọi là tượng Bà Nành; tương truyền chùa có từ thời Lý. Chùa thờ hệ Tứ Pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện), gắn với các yếu tố nông nghiệp, và thờ cả tổ nghề thuốc của làng nghề dược liệu Ninh Hiệp^[3]. Báo Nhân Dân kể rằng theo truyền thuyết, cô gái Man Nương gặp Thiền sư Khâu Đà La vào khoảng cuối thế kỷ thứ 2, từ đó hình thành truyền thống thờ Tứ Pháp, gồm bốn hiện tượng thiên nhiên là mây, mưa, sấm và chớp^[1]. VietnamPlus lại ghi Thạch Sàng, cách chùa khoảng 200 m, gắn với truyền thuyết về Khâu Đà La, người được cho là truyền đạo vào thế kỷ thứ 6^[3]. Hai bài nêu hai mốc thời gian khác nhau cho nhân vật này, nên cần xem đó là tích truyền chứ không phải niên đại đã được kiểm chứng.

Chùa có kiến trúc hình chữ "công", cổng đá xanh hai tầng, thủy đình hai tầng tám mái và khoảng 116 pho tượng từ thế kỷ XVI đến XIX, nổi bật là bộ Tam Thế Phật thời Mạc và tượng Pháp Vân; chùa còn giữ chuông đồng (1653), khánh đồng (1733), bia đá và sắc phong^[3]. Chùa được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia năm 1989; năm 1907 chi hội Đông Kinh nghĩa thục được lập tại đây, và giai đoạn 1942–1945 một số nhà lãnh đạo cách mạng đặt cơ sở tại chùa^[3].

Lễ rước Âm

Điểm nhấn của lễ hội là lễ rước Âm vào nửa đêm mùng 6 tháng Hai âm lịch. Đoàn rước gồm các bô lão và thanh niên trong làng, trang phục chỉnh tề, khiêng linh vị và hương án đi từ chùa đến di tích Thạch Sàng; người tham gia không nói chuyện, trống khẩu và mèn bịt vải, người đánh chỉ gõ bằng tay để ra hiệu, và các hộ dân dọc đường tắt đèn khi đoàn đi qua^[1][2]. Báo Nhân Dân dẫn các nhà nghiên cứu cho rằng rước Âm là "đi trong bóng tối", còn buổi chiều kết hội rước Phật về chùa theo chiều ngược lại là "về trong ánh sáng", tượng trưng cho sự giác ngộ^[1]. Theo Báo Pháp luật Việt Nam, người dân tin đây là thời khắc kết nối tâm linh mạnh mẽ nhất với truyền thống, tổ tiên và những người đã khuất, nhắc nhớ đạo lý uống nước nhớ nguồn^[2].

Các nghi lễ khác

Chuỗi nghi lễ còn gồm nâng cây phan, dựng cây phướn và nhiễu quanh cây phướn, rước Phật, rước Thánh, lễ lục cúng, lễ tiến hương, tiến hoa và lễ kết hội^[2][4]. Lễ kết hội là đám rước thần Khâu Đà La từ Thạch Sàng về chùa^[2].

Tục nâng cây phan được nhiều bài mô tả. Theo VietnamPlus, một bó khoảng 60 cây tre được nâng lên, thể hiện sức mạnh, sự khéo léo và đoàn kết cộng đồng, với nam thanh niên trên 18 tuổi tham gia^[3]; Báo Nhân Dân ghi cây phan kết từ hàng trăm cây tre nhỏ, người dự không nâng trực tiếp mà dùng các khúc tre có chạc, và cây phan được đảo ba vòng thuận, ba vòng nghịch trước khi an vị; cây phan vừa là biểu tượng Phật giáo, vừa gợi hình khóm lúa trong văn hóa địa phương^[1]. Hai bài nêu số lượng tre khác nhau, nên bài này không khẳng định con số cụ thể. Vào năm hội đại, cách nhau năm năm, có tục chạy chữ: các nữ thanh niên xếp thành chữ Hán mang ý nghĩa tốt lành^[3].

Phần hội

Bên cạnh phần lễ, lễ hội có kéo co, đấu vật và phiên chợ quê^[2]; VietnamPlus còn kể chèo, hát tuồng, quan họ, cờ tướng, giải vật, thư pháp và các trò cầu mưa, cầu nước liên quan đến nông nghiệp lúa nước^[3]. Hàng nghìn người dân và du khách thập phương đến dự^[3].

Làng Nành và việc bảo tồn

Theo Báo Nhân Dân, làng Nành xưa có tên Phù Ninh, là một trong "tam Cổ, ngũ Phù" của vùng Kinh Bắc; từ thời Lê Trung hưng làng có năm tiến sĩ, sáu quận công và nhiều văn quan, võ tướng^[1]. Báo cho biết lễ hội kết hợp Phật giáo với văn hóa dân gian và năm 2026 hầu hết nghi thức quan trọng được phục dựng gần sát nguyên bản^[1]. Chính quyền xã Phù Đổng cam kết quản lý, bảo tồn, truyền dạy và phát huy giá trị lễ hội gắn với du lịch văn hóa tâm linh^[2][3]. Người dân làng Nành xưa là chủ thể thực hành di sản^[3][4].