Lễ cúng bến nước của người Ê Đê (Đắk Lắk)

Giới thiệu

Lễ cúng bến nước là một nghi lễ quan trọng của người Ê Đê ở Tây Nguyên, mà trung tâm là Đắk Lắk. Người dân tổ chức lễ để tạ ơn thần nước vì mùa vụ đã qua và cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, sức khỏe và hạnh phúc cho các gia đình trong buôn^[1]. Theo Báo Nhân Dân, lễ mang tính nghi thức nhiều hơn tính hội hè, nhưng cũng là dịp cộng đồng quây quần, trò chuyện và củng cố đoàn kết^[1]. Khác với nhiều lễ hội khác của chuyên mục này, các nguồn đã đọc không nói lễ cúng bến nước được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[1].

Bến nước trong đời sống người Ê Đê

Người Ê Đê tin rằng bến nước có thần linh cư ngụ và cai quản; không có nước thì không thể sống, nên thần nước được thờ cúng trang trọng^[2]. Nước được xem là báu vật chung của cộng đồng; thông qua lễ cúng, người dân giữ bến nước sạch sẽ, bảo vệ rừng, đất đai và nguồn nước, đồng thời gắn kết buôn làng^[1]. Người Ê Đê quan niệm muốn giữ bến nước thì phải giữ rừng đầu nguồn, vì thế khu rừng này được coi là rừng thiêng và cấm chặt phá^[2][3].

Theo Báo VietNamNet, ở bến nước buôn Kli A, phường Buôn Hồ, tỉnh Đắk Lắk, sau mỗi vụ mùa cộng đồng vẫn tổ chức lễ cúng bến nước; bến rộng khoảng 2.138,9 m², nằm dưới tán rừng già, và buôn có 279 hộ với 1.148 nhân khẩu, trong đó khoảng 99,1% là người Ê Đê^[3].

Thời gian tổ chức

Các nguồn không thống nhất về thời điểm. Báo Nhân Dân ghi lễ được tổ chức khi dời buôn, lập buôn mới và vào dịp đầu năm mới; một người có uy tín ở buôn Triă, xã Ea Tul (huyện Cư M'gar cũ) cho biết lễ thường diễn ra sau khi thu hoạch vụ mùa, và bài không nêu tháng âm lịch cụ thể^[1]. Trang VnBusiness ghi lễ được tổ chức vào cuối tháng Chạp, sau khi mùa màng kết thúc và trước khi bước vào vụ sản xuất mới^[2]. Có thể mỗi buôn chọn ngày riêng theo luật tục.

Trình tự ba ngày

Theo cả hai bài của Báo Nhân Dân và VnBusiness, lễ kéo dài ba ngày. Chủ bến nước đứng ra chủ trì; thầy cúng đọc lời cúng và thực hiện các nghi thức chính, có sự tham gia của già làng hoặc người có uy tín trong buôn^[1][2].

Ngày thứ nhất, cả buôn dọn đường và sửa bến nước; cúng giữa đường từ đầu buôn đến bến nước và cúng tại bến. Thầy cúng đổ rượu lên ống nước để cầu nguồn nước không cạn, rồi một người múa khiên tiến lùi ba lần để xua đuổi thần xấu; lễ xong, dân làng đến nhà chủ bến nước uống rượu cần^[1]. Lễ vật ngày này gồm heo và rượu, nhưng số lượng ghi khác nhau giữa các bài (hai con heo và chín ché rượu theo Báo Nhân Dân; một con heo đực đen và bảy ché rượu theo VnBusiness)^[1][2].

Ngày thứ hai là ngày "cấm buôn": lễ diễn ra ở cổng buôn, đường vào buôn được chắn bằng cây buộc dây báo hiệu người lạ không được vào; mọi hoạt động như làm rẫy, săn bắt, hái lượm tạm ngưng. Thầy cúng phát gạo và sợi chỉ để các gia đình cúng riêng tại nhà^[1]. Theo VnBusiness, dân làng treo dây có buộc lông gà, hoa trắng và một vòng tre ở cổng buôn; trong ngày này không ai được ra vào buôn, lấy nước, giặt giũ hay chẻ củi, người vi phạm bị xử phạt theo luật tục^[2].

Ngày thứ ba là lễ mở cổng buôn nhằm đuổi thần xấu và cầu nguồn nước trong lành; sau khi cúng, các dấu hiệu cấm đi lại được dỡ bỏ và dân làng trở lại sinh hoạt bình thường, dùng nước tại bến^[1][2].

Giá trị bảo vệ môi trường và cộng đồng

Nhiều nguồn nhấn mạnh lễ cúng bến nước thể hiện ý thức bảo vệ rừng đầu nguồn và nguồn nước^[1][2][3]. Bến nước là tài sản chung của buôn, gắn với bản sắc văn hóa và tinh thần cộng đồng^[2]. Ở buôn Kli A, mỗi lần ra bến, người dân nhắc nhau không xả rác và hướng dẫn trẻ nhỏ giữ vệ sinh; khu vực quanh bến được dọn thường xuyên^[3].

Nguy cơ mai một và nỗ lực bảo tồn

Một nghiên cứu đăng trên Tạp chí Khoa học Tây Nguyên năm 2025 cho thấy bến nước vẫn là không gian sinh hoạt chung của người Ê Đê ở Buôn Ma Thuột và giữ vị trí quan trọng trong các nghi lễ truyền thống, nhưng đô thị hóa, thay đổi lối sống và ý thức bảo tồn suy giảm khiến văn hóa này dần mai một; nhiều bến nước xuống cấp hoặc không còn^[4]. VnBusiness nêu thêm các thách thức như giới trẻ hướng tới lối sống đô thị, thế hệ nắm vững nghi thức già yếu, nguồn nước cạn, rừng bị phá và chi phí lễ vật cao^[2].

Ở nhiều nơi, lễ được rút ngắn và đơn giản hơn vì nhiều gia đình đã dùng nước giếng hoặc nước từ công trình cấp nước tập trung, nhưng nhiều buôn vẫn duy trì lễ hằng năm; chính quyền địa phương hỗ trợ tổ chức gắn với du lịch cộng đồng^[1]. Nhiều địa phương ở Đắk Lắk đã phục dựng nghi lễ, và ở Khánh Hòa thôn Buôn Đung (xã Ninh Tây, thị xã Ninh Hòa) từng tái hiện lễ dưới dạng sân khấu hóa khoảng 60 phút tại một triển lãm năm 2020^[2]. Nhóm tác giả nghiên cứu đề xuất nâng cao nhận thức, phục hồi các bến nước truyền thống, hỗ trợ chính sách và phát triển du lịch văn hóa gắn với bảo tồn^[4].