Lễ hội chùa Keo (Thái Bình cũ, nay thuộc Hưng Yên)

Chùa Keo và vị thiền sư được tôn kính

Chùa Keo (tên chữ Thần Quang tự, còn gọi Nghiêm Quang tự) là di tích quốc gia đặc biệt, theo các bài báo năm 2026 nay thuộc xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên; những bài cũ hơn ghi chùa ở xã Duy Nhất, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình^[1][2]. Chùa theo lối "tiền Phật hậu Thánh", được xếp hạng di tích cấp quốc gia năm 1962 và di tích quốc gia đặc biệt năm 2012^[1]. Theo Báo Đại Đoàn Kết năm 2017, chùa tương truyền do thiền sư Dương Không Lộ dựng từ năm 1061; năm 1611 lũ lớn cuốn trôi chùa, rồi chùa được xây lại, hoàn thành năm 1632 theo kiến trúc thời Lê^[2]. Khu di tích rộng 58 nghìn mét vuông, gồm chùa thờ Phật và đền thờ Dương Không Lộ, với gác chuông gỗ cao 11,04 mét có ba tầng mái^[2]. Hương án đặt trong tòa Ống muống được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2021^[3].

Hai kỳ hội trong năm

Mỗi năm chùa mở hội hai lần, vào mùa xuân và mùa thu^[2]. Hội xuân diễn ra ngày mùng 4 tháng Giêng; theo Báo Nhân Dân năm 2023, hôm đó có đoàn rước lễ vật dâng Phật và Thánh, nghi thức mở cửa đền Thánh khai hội, dâng hương tưởng nhớ Dương Không Lộ, thi nấu cơm và hát giao duyên trên hồ thủy đình^[3]. Hội thu là kỳ chính: ban tổ chức năm 2023 cho biết đây là lễ hội chính trong năm vì quy mô lớn hơn hội xuân và còn giữ nhiều lễ tục cổ truyền^[4]. Bài năm 2026 mô tả hội thu là lễ trọng, gắn với việc tưởng niệm ngày sinh, ngày hóa và tri ân công đức của thiền sư Không Lộ, người được tôn là Đức Thánh tổ và Quốc sư triều Lý^[1].

Lịch hội mùa thu

Theo Báo Nhân Dân năm 2023, sáng ngày 10 tháng Chín âm lịch là lễ khai, mở cửa đền; ba ngày chính hội là 13–15 tháng Chín; ngày 20 tháng Chín có lễ mông sơn, tức lễ tạ báo với Thánh và Phật rằng lễ hội đã hoàn tất^[5]. Số ngày không cố định: năm 2023 và 2026 hội kéo dài sáu ngày (10–15 tháng Chín)^[5][1], còn năm 2024 báo ghi tám ngày, khai hội ngày 12/10 dương lịch, tức 10 tháng Chín âm lịch^[7]. Bài này lấy ngày 10 tháng Chín làm ngày bắt đầu và tính sáu ngày.

Rước kiệu và các nghi thức

Rước kiệu Đức Thánh là nghi thức nổi bật của ba ngày chính hội: buổi sáng rước kiệu ra Tam quan ngoại, buổi chiều rước vào đền Thánh, mỗi buổi gần ba giờ^[6]. Theo Báo Nhân Dân năm 2022, cứ ba năm một lần dân các làng quanh chùa tổ chức đám rước lớn; năm đó có gần 500 người chia thành 18 đoàn, tập luyện gần một tháng. Đoàn rước gồm kiệu Thánh, kiệu văn, kiệu bát cống, long đình, thuyền rồng và tiểu đĩnh, cùng đội tế nữ quan, nam quan và đoàn chấp hiệu; trai làng rước bát bửu, chấp kích, người cao niên rước cầu kiều^[6]. Lễ phục y (thay xiêm áo cho tượng Thánh) làm hằng năm trước ngày khai hội và xiêm áo cũ được phát cho dân làng như lộc; việc trang hoàng thánh tượng, gồm tắm tượng bằng nước chế từ nước dừa và hạt bưởi rồi tô son lại, chỉ làm mười hai năm một lần^[5][6]. Chương trình năm 2026 còn nhắc lễ khai chỉ, dâng hương lễ Phật và Thánh, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ và đêm hội hoa đăng^[1].

Phần hội và quy mô

Phần hội thay đổi theo từng năm. Năm 2023 có chiếu chèo ở sân Tam quan ngoại, du thuyền hát hội ở hồ phía nam, múa rối nước ở hồ phía đông, chèo chải cạn, múa ếch vồ, đêm thả hoa đăng và 24 gian hàng OCOP; Báo Nhân Dân cho biết bốn trong sáu ngày đón khoảng 35.000–40.000 lượt người mỗi ngày^[5]. Bài năm 2017 nhắc hát giao duyên, thi têm trầu cánh phượng, leo cầu ngô, bắt vịt^[2]. Năm 2024 hội chợ có khoảng 150 gian hàng, được báo mô tả là lớn nhất từ trước đến nay, và lễ khai mạc sân khấu hóa được truyền hình trực tiếp^[7]. Năm 2026, lần đầu hội thu được tổ chức ở quy mô cấp tỉnh, khai mạc tối 19/10 (10 tháng Chín âm lịch) với chương trình "Chùa Keo - Thần Quang linh tự"; phần hội có du thuyền hát hội, múa rối cạn, múa ếch vồ, chèo chải cạn, thi cờ tướng, têm trầu cánh phượng và giải lân sư rồng^[1]. Các chương trình sân khấu hóa là sáng tạo mới, không nhất thiết là nghi lễ cổ truyền.

Công nhận di sản

Tối 29/10/2017, trong lễ khai mạc hội thu, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đặng Thị Bích Liên trao bằng ghi danh lễ hội chùa Keo là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[2]; Báo Nhân Dân năm 2022 cũng ghi mốc tháng 10/2017^[6]. Trong lễ hội năm 2022, quyết định công nhận Hương án chùa Keo là bảo vật quốc gia được công bố^[6].