Lễ hội Côn Sơn – Kiếp Bạc

Giới thiệu

Lễ hội Côn Sơn – Kiếp Bạc là tên gọi chung của các lễ hội truyền thống gắn với khu di tích Côn Sơn và Kiếp Bạc ở Chí Linh (trước đây thuộc tỉnh Hải Dương). Theo Cục Di sản văn hóa, khu di tích gồm hai khu vực chính là chùa Côn Sơn và đền Kiếp Bạc^[1]. Sau khi tỉnh Hải Dương và thành phố Hải Phòng hợp nhất năm 2025, lễ hội do Hải Phòng tổ chức; kỳ mùa thu năm 2025 được báo chí gọi là kỳ đầu tiên sau hợp nhất^[7]. Hằng năm có hai mùa hội chính: hội mùa xuân gắn với Trúc Lâm đệ tam Tổ Huyền Quang tại Côn Sơn, và hội mùa thu gắn với ngày giỗ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn tại đền Kiếp Bạc^[1].

Nguồn gốc

Đền Kiếp Bạc là đền thờ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, còn gọi là đền Kiếp, đền Vạn Kiếp hay đền Trần Hưng Đạo, dựng ở trung tâm thung lũng Kiếp Bạc, nhìn ra sông Lục Đầu. Vùng sông Lục Đầu từng là nơi diễn ra trận Vạn Kiếp năm 1285, kết thúc cuộc xâm lược Đại Việt lần thứ hai của quân Nguyên – Mông^[1]. Ngày giỗ của Hưng Đạo Đại vương là 20 tháng 8 âm lịch, và lễ hội mùa thu được tổ chức quanh ngày này để tưởng nhớ công lao của ông trong ba lần đánh đuổi quân Nguyên – Mông^[2].

Chùa Côn Sơn (tên Nôm là chùa Hun, tên chữ là Thiên Tư Phúc tự) được xây dựng từ thế kỷ XIV^[1]. Huyền Quang, vị tổ thứ ba của thiền phái Trúc Lâm, trụ trì chùa và viên tịch tại đây ngày 23 tháng Giêng năm 1334; ngày mất của ông được chọn làm ngày giỗ của chùa Côn Sơn^[4]. Đây là cơ sở của hội mùa xuân. Khu Côn Sơn còn gắn với Trần Nguyên Đán và Nguyễn Trãi, hiện có đền thờ hai nhân vật này^[1].

Hội mùa xuân Côn Sơn

Theo Cục Di sản văn hóa, hội Côn Sơn bắt đầu từ rằm tháng Giêng và kéo dài đến hết tháng Giêng^[1]. Các kỳ hội gần đây được báo chí ghi nhận từ 14 đến 23 tháng Giêng âm lịch; năm 2025, chương trình có lễ khởi trống khai hội, lễ dâng hương tưởng niệm Đệ tam Tổ Trúc Lâm Huyền Quang, cùng các hoạt động văn hóa, thể thao như thi gói bánh chưng, giã bánh giầy, vật cổ truyền và cờ tướng^[4].

Hội mùa thu Kiếp Bạc

Hội mùa thu được báo chí mô tả là diễn ra từ 15 đến 20 tháng 8 âm lịch^[2]; Cục Di sản văn hóa ghi lễ hội đền Kiếp Bạc kéo dài từ 16 đến hết 20 tháng 8^[1]. Kế hoạch công bố năm 2023 cho thấy chuỗi hoạt động có thể mở rộng từ 10 tháng 8 với lễ dâng hương và tế cáo yết, trong khi các hoạt động chính tập trung vào các ngày 16–20 tháng 8^[3].

Theo kế hoạch năm 2023, lễ khai ấn và ban ấn tại đền Kiếp Bạc diễn ra lúc 23 giờ ngày 30/9 (16/8 âm lịch), lễ hội quân trên sông Lục Đầu vào sáng 1/10, lễ cầu an và hội hoa đăng trên sông Lục Đầu vào tối 2/10, và lễ rước bộ, lễ tế, giỗ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn vào ngày 4/10 (20/8 âm lịch). Tại khu Côn Sơn, cùng kỳ có lễ rước, dâng hương tưởng niệm Nguyễn Trãi và lễ tế ở đền thờ Nguyễn Trãi, đền thờ Trần Nguyên Đán^[3]. Kỳ năm 2025 tiếp tục duy trì các nghi lễ như khai ấn, diễn xướng hội quân trên sông Lục Đầu, lễ cầu an và hội hoa đăng, lễ rước bộ – lễ tế – lễ giỗ Đức Thánh Trần, với ngày trọng tâm là 16/8 âm lịch^[7].

Phần hội

Một hoạt động đáng chú ý là Liên hoan diễn xướng hầu Thánh, tổ chức trong khuôn viên đền Kiếp Bạc, có thanh đồng, cung văn và nghệ nhân từ nhiều địa phương tham gia. Liên hoan được hình thành trong đề án nâng cấp lễ hội giai đoạn 2006–2010 và được duy trì thường niên trong các kỳ lễ hội; ban tổ chức gắn hoạt động này với di sản tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã được UNESCO ghi danh^[2]. Ngoài ra còn có tuần văn hóa du lịch, biểu diễn múa rối nước và các hoạt động văn nghệ, thể thao^[3].

Giá trị và bảo tồn

Khu di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 548/QĐ-TTg ngày 10/5/2012^[1]. Trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của Cục Di sản văn hóa, “Lễ hội Côn Sơn” và “Lễ hội Kiếp Bạc” là hai mục riêng (số thứ tự 16 và 17), cùng được công nhận theo Quyết định số 5079/QĐ-BVHTTDL ngày 27/12/2012, loại hình lễ hội truyền thống^[6]. Ngày 12/7/2025, tại kỳ họp thứ 47 của Ủy ban Di sản thế giới ở Paris, quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới, gồm 12 địa điểm thuộc Quảng Ninh, Bắc Ninh và Hải Phòng^[5]. Phần thuộc Hải Phòng gồm năm di tích: chùa Côn Sơn, đền Kiếp Bạc, chùa Thanh Mai, động Kính Chủ và chùa Nhẫm Dương^[7].