Lễ hội Katê của người Chăm Bàlamôn

Nguồn gốc và ý nghĩa

Katê là lễ hội truyền thống lớn nhất trong năm của đồng bào Chăm theo đạo Bàlamôn, là dịp tưởng nhớ các vị thần, tri ân tổ tiên và cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu^[3]. Theo cổng du lịch số của tỉnh Khánh Hòa, người Chăm tổ chức Katê để cúng tế các vị thần như Pô Klong Garai, Pô Rômê, đồng thời tưởng nhớ ông bà, tổ tiên, trời đất đã phù hộ độ trì^[1]. Bộ Dân tộc và Tôn giáo mô tả lễ hội còn gửi gắm ước vọng về lứa đôi hòa hợp, con người và vạn vật sinh sôi nảy nở^[2].

Tháp Pô Klong Garai (phường Đô Vinh, Phan Rang - Tháp Chàm) là nơi diễn ra nghi lễ lớn nhất. Theo cổng du lịch số Khánh Hòa, tháp được xây khoảng cuối thế kỷ XIII - XIV dưới thời vua Jaya Sinhavarman III, ban đầu để thờ thần Shiva; sau thế kỷ XV mới được người Chăm bản địa hóa để thờ vua Pô Klong Garai, vị vua được nhớ đến vì công khai mương, đắp đập, dẫn nước vào ruộng^[1].

Thời gian và địa điểm

Lễ hội mở đầu vào ngày mùng 1 tháng 7 theo lịch Chăm, thường rơi vào khoảng cuối tháng 9 đến đầu tháng 10 dương lịch^[2]. Vì dùng lịch Chăm nên ngày dương lịch thay đổi theo từng năm: năm 2024 lễ chính diễn ra sáng 2 tháng 10^[6]; năm 2026 lễ chính vào ngày 10 tháng 10^[3]. Lễ hội thường kéo dài ba ngày^[2], nhưng theo cổng du lịch số Khánh Hòa, không khí lễ hội có thể kéo dài cả tháng nên người Chăm còn gọi là Bilan Katê (tháng Katê)^[1].

Ở vùng Ninh Thuận cũ (nay thuộc tỉnh Khánh Hòa), nghi lễ chính diễn ra tại ba nơi: tháp Pô Klong Garai, tháp Pô Rômê và đền Pô Inư Nưgar^[5]. Ở Bình Thuận cũ (nay thuộc Lâm Đồng), lễ hội được tổ chức tại tháp Pô Sah Inư (Phan Thiết) và được tỉnh phục dựng từ năm 2005^[2].

Nghi lễ

Lễ hội mở đầu bằng lễ đón và rước y trang của nữ thần Pô Inư Nưgar, vị thần Mẹ xứ sở được tin là người dạy dân Chăm trồng lúa, dệt vải, chăn nuôi. Y trang này được đón từ đồng bào Raglai ở xã Phước Hà về thôn Hữu Đức^[5].

Vào ngày chính lễ, các chức sắc Bàlamôn dẫn đầu đoàn kiệu rước y trang Pô Klong Garai từ làng Phước Đồng lên tháp, theo nhịp trống Ginăng và tiếng kèn Saranai, có các thiếu nữ Chăm múa quạt đi theo^[6]. Tại tháp, các chức sắc xin phép thần linh mở cửa tháp, tắm tượng, thay y phục mới cho tượng rồi làm đại lễ^[4][5]. Người dân mang lễ vật như hoa quả, trầu cau, bánh trái, sản vật địa phương dâng cúng bên chân tháp^[3][4].

Trong khi các chức sắc làm lễ trong tháp, nhiều gia đình Chăm, kể cả gia đình theo Hồi giáo Bàni, cũng bày lễ quanh tháp để tạ ơn trời đất, thần linh và tiền nhân^[6]. Sau các nghi thức ở đền tháp, lễ hội tiếp tục tại các làng, dòng họ và từng gia đình với nghi lễ cúng gia tiên^[3][5].

Phần hội

Phần hội gồm múa Chăm, hát dân ca, trình diễn nhạc cụ truyền thống như trống Ginăng, trống Paranưng, kèn Saranai, đàn Kanyi, cùng các trò chơi dân gian^[3]. Theo Báo Văn hóa, các địa phương còn kết hợp tổ chức hội thi làm gốm, văn nghệ, thể thao, ẩm thực và trình diễn trang phục^[5]; lễ hội năm 2026 có hội thi viết chữ Chăm, đội lu nước, nhảy bao bố và kéo co^[7]. Ở Bình Thuận, phần hội có các trò như đi cà kheo, làm bánh gừng, giã gạo, đội nước vượt chướng ngại^[2].

Giá trị và bảo tồn

Theo Báo ảnh Dân tộc và Miền núi, lễ hội Katê được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017^[3]. Lễ hội Katê của người Chăm tỉnh Bình Thuận cũng được đưa vào danh mục này theo Quyết định số 776/QĐ-BVHTTDL ngày 4/4/2022^[2]. Lễ hội diễn ra trong ba không gian nối tiếp nhau: đền tháp, làng Chăm Bàlamôn và gia đình^[6].