Chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 và các bãi cọc

Trận quyết chiến ngày 9/4/1288

Theo bài tổng hợp của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, khi Thoát Hoan phải rút khỏi Thăng Long, sông Bạch Đằng được Trần Quốc Tuấn chọn làm nơi quyết chiến chiến lược. Từ ghềnh Cốc, núi Tràng Kênh đến các ngã ba sông Chanh, sông Kênh, sông Rút, ông cho bố trí những trận địa cọc ngầm lớn; khi nước triều xuống, các bãi cọc trở thành vật cản mà thuyền lớn nhỏ đều khó vượt qua^[1]. Ngày 9/4, một đội thuyền nhẹ của quân Trần ra khiêu chiến rồi giả thua chạy về hạ lưu; đoàn thuyền Nguyên đuổi theo, gặp lúc triều xuống mạnh thì bị cọc chặn lại, nhiều chiếc vỡ đắm, rồi bị quân Trần từ các lạch hai bên bờ đánh bằng bè lửa và tên. Ô Mã Nhi, Phàn Tiếp, Tích Lệ Cơ cùng bị bắt, hơn 400 chiến thuyền bị thu^[1].

Kế dùng cọc không mới: Đại Đoàn Kết nhắc rằng các sử gia đều chép trận năm 938 của Ngô Quyền là trận cắm cọc đầu tiên trên sông này, và năm 981 Lê Đại Hành cũng dùng thế trận tương tự^[3].

Các bãi cọc ở Quảng Yên

Những cọc gỗ đầu tiên được phát hiện năm 1953, khi dân đào đất đắp đê; nhiều cọc bị nhổ lên làm xà nhà, cọc rơm, một số được bảo tàng các nơi đưa về trưng bày^[2]. Về sau, vùng Quảng Yên (Quảng Ninh) có ba bãi cọc được biết đến: Yên Giang (phát hiện từ 1953 đến 1958), Đồng Vạn Muối (2005) và Đồng Má Ngựa (2009)^[2][3]. Khu di tích chiến thắng Bạch Đằng được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2012; các mẫu cọc định tuổi bằng carbon phóng xạ cho kết quả tập trung ở thế kỷ XIII^[2]. Hiện chỉ Yên Giang có một ao cọc lộ thiên rộng khoảng 120 m², hai bãi còn lại đã được lấp để bảo tồn^[2]. Theo TS Nguyễn Văn Việt, cọc tồn tại hơn bảy thế kỷ nhờ nằm trong trầm tích sú vẹt thiếu oxy ở cửa biển; cọc đã đưa lên phải ngâm tẩy muối lưu huỳnh rồi ngâm hợp chất PEG để khỏi nứt khi khô^[2].

Bãi cọc Cao Quỳ và những ý kiến khác nhau

Ngày 1/10/2019, một nông dân xã Liên Khê (Thủy Nguyên, Hải Phòng) đào đất trồng cau thì gặp hai khúc gỗ lớn; khảo sát và khai quật sau đó ở cánh đồng Cao Quỳ phát lộ một trận địa cọc ở bờ phía Hải Phòng^[3][4]. Kết quả định tuổi carbon phóng xạ của một cọc cho khoảng năm 1270–1430, một khoảng khá rộng^[3]. Số lượng cọc được các nguồn nêu không giống nhau: bài Đại Đoàn Kết năm 2020 ghi 27 cọc, trong khi bài của Báo Văn hóa nói đợt khai quật tháng 11–12/2019 trên 1.098 m² thấy 73 cọc gỗ, 2 cột gỗ và 21 hố cọc, cùng mảnh gốm thời Trần và thời Nguyễn^[3][4].

Ý nghĩa của Cao Quỳ còn tranh luận. Theo bài Đại Đoàn Kết, có ý kiến cho rằng bãi cọc này và bãi cọc ở Lại Xuân chưa chắc thuộc trận Bạch Đằng 1288; ý kiến khác lập luận rằng Cao Quỳ có thể là một phần của trận địa nhằm chặn đường vào sông Giá, buộc thuyền địch đi theo sông Đá Bạc, và một bờ sông không thể để trống khi đối phương dàn trận^[3]. Báo Văn hóa dẫn thuyết minh viên tại chỗ cho biết các chuyên gia xem đây không phải trận địa chính mà là khu vực ngăn chặn, nghi binh, gắn với trận Trúc Động – Bạch Đằng ngày 8/4/1288 và trận quyết chiến hôm sau^[4]. Đây là cách lý giải nêu trên báo chí, chưa phải kết luận học thuật được thừa nhận rộng rãi.

Những điểm còn mờ

Một nghiên cứu đăng trên Tạp chí Khoa học của Trường Đại học Hạ Long nhận xét rằng hiểu biết về trận Bạch Đằng còn nhiều "điểm mờ": trận địa được bố trí ra sao, phạm vi đến đâu, các cánh quân phối hợp thế nào, tổng hành dinh ở đâu, vai trò cánh quân của Trần Hưng Đạo và cánh quân của hai vua Trần^[5]. Bài liệt kê những nơi từng báo cáo có cọc gỗ: Yên Giang, Đồng Vạn Muối, Đồng Má Ngựa (Quảng Yên); Điền Công, sông Khoai (Uông Bí); Gia Đước, Áng Khinh, bờ trái sông Giá, Cao Quỳ, Đầm Thượng (Thủy Nguyên); Hoành Sơn, bến Cầu Thủ (Kinh Môn)^[5]. Nhóm tác giả cho rằng kết quả của họ làm rõ phạm vi chiến trường và Thiên Long Uyển là đại bản doanh của hai vua Trần; đó là kết luận của riêng nhóm nghiên cứu^[5].

Bảo tồn hiện nay

Theo Nhân Dân và Báo Văn hóa, ba bãi cọc ở Quảng Yên đã nằm trong hồ sơ quần thể Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc trình UNESCO, về sau được ghi danh di sản thế giới^[2][4]. Ở Cao Quỳ, các cọc được bảo tồn ngay tại chỗ trong môi trường nước tuần hoàn dưới mái che, kèm cọc mô phỏng đúng vị trí bên ngoài^[4].