Tô Hiến Thành (1102–1179), đại thần phụ chính nhà Lý

Một đại thần dưới thời Lý Anh Tông

Theo Wikipedia tiếng Việt, Tô Hiến Thành (1102 – 1179) quê làng Hạ Mỗ, nay thuộc xã Hạ Mỗ, huyện Đan Phượng, Hà Nội; ông phụng sự hai vua Lý Anh Tông và Lý Cao Tông, và được phong tước vương dù không thuộc tôn thất nhà Lý^[5]. Báo Tuổi Trẻ cũng ghi quê ông ở Ô Diên, nay thuộc Hạ Mỗ, Đan Phượng^[3]. Phần đầu sự nghiệp ông được chép qua việc bắt Thân Lợi, người nổi loạn năm 1140 – 1141, và khuyên vua tha cho những người tham gia; Wikipedia cũng nêu công trạng của ông trong việc tổ chức khai hoang lấn biển, một ý kiến chưa thấy được nguồn khác kiểm chứng^[5].

Báo Pháp luật Việt Nam, kể lại thời kỳ sau khi Đỗ Anh Vũ chết năm 1158, cho rằng Lý Anh Tông chọn lớp quan trẻ hơn lớp cựu thần, trong đó có Tô Hiến Thành; khi ấy ông đã 56 tuổi. Bài báo ghi ông thành Thái úy năm 1160 sau khi được thử thách trong việc đánh Ai Lao và Ngưu Hống năm 1159, rồi tuyển dân đinh (1161), đi tuần biên giới Tây Nam, dẹp vùng Lộng Lạc (1164), và năm 1167 đem đại quân đánh Chăm Pa, vua Chăm xin hòa theo Toàn thư^[2]. Báo này nhận xét Anh Tông tin dùng ông tuyệt đối và việc trị quốc nhờ đó có hiệu quả^[2].

Di chiếu năm 1175

Theo Báo Pháp luật, những năm cuối thời Anh Tông, Thái tử Long Xưởng phạm tội bị phế, Long Trát được chọn làm người nối ngôi; nhà vua thăng Tô Hiến Thành lên tước vương và giao phụ chính cho ấu chúa^[2]. Người Lao Động ghi năm 1175 Anh Tông đau yếu, lập Long Cán (3 tuổi) làm thái tử và giao Tô Hiến Thành "quyền nhiếp chính sự", "giúp rập thái tử"^[1]. Hai bài dùng tên khác nhau (Long Trát hay Long Cán) và tuổi ấu chúa không giống nhau (hai tuổi hay ba tuổi), tức là nhiều chi tiết nhỏ chưa thống nhất, dù cùng chỉ vị vua sau là Lý Cao Tông.

Khi nhà vua mất, theo Người Lao Động, Lê Thái hậu, vợ cả Anh Tông, muốn lập con ruột là Long Xưởng, tìm cách mua chuộc Tô Hiến Thành nhưng ông từ chối, rồi đem châu báu đút lót cho vợ lẽ ông là Lã thị; ông dạy vợ rằng nhận hối lộ mà bỏ người này nhận người kia thì "còn mặt mũi nào trông thấy tiên đế dưới suối vàng"^[1]. Tuổi Trẻ gọi bà là Chiêu Linh Thái hậu, Wikipedia chỉ viết "hoàng hậu, mẹ Long Xưởng" và nói bà đem mâm vàng đến hối lộ ông^[3][5]. Ba nguồn gọi cùng một nhân vật bằng ba cách, nên bài này không gán tên cố định.

Chuyện tiến cử Trần Trung Tá

Câu chuyện nổi tiếng nhất về ông là lúc ốm nặng, khi được hỏi ai nên thay mình, ông cử Trần Trung Tá chứ không cử Vũ Tán Đường dù người này ngày đêm hầu bệnh; ông phân biệt người hầu hạ với người giúp nước^[1][3]. Wikipedia ghi thêm rằng triều đình sau đó không nghe lời ông, Cao Tông lớn lên ham chơi và nhà Lý suy dần^[5]; đó là lời bình của người viết bài, không phải kết luận chung của sử học. Về thời điểm, Người Lao Động đặt chuyện này vào năm 1171, còn Wikipedia ghi ông mất năm 1179, hai mốc chưa khớp^[1][5].

Lời đánh giá của sử gia

Báo Thanh Hóa dẫn Ngô Sĩ Liên viết rằng ông "hết sức trung thành, khéo xử trí khi biến cố, như cột đá giữa dòng", và Phan Huy Chú xếp ông vào bậc phò tá có công lớn^[4]. Người Lao Động trích thêm Ngô Thì Sĩ cho rằng trong các danh thần nhà Lý chỉ Tô Hiến Thành là hơn hết, và Trần Trọng Kim nói người đời ví ông với Gia Cát Lượng^[1]. Báo Pháp luật cũng dẫn Ngô Sĩ Liên khen Anh Tông biết giao di chiếu cho đúng người^[2].

Thờ phụng

Wikipedia ghi ông được thờ ở nhiều nơi: ở Thanh Hóa trước đây có 72 đền, trong đó đền làng Cẩm Đới được xem là đền chính; ông cũng được thờ ở Gia Viễn (Ninh Bình), Hà Tĩnh và Vĩnh Bảo (Hải Phòng)^[5]. Ảnh trong bài chụp một đền thờ ông ở phường Trường Sơn, thị xã Sầm Sơn, Thanh Hóa, theo mô tả trên Wikimedia Commons. Những chi tiết quê quán và nơi thờ không hẳn cùng một địa phương, nên bài chỉ nêu theo từng nguồn.