Nguyên phi Ỷ Lan (Linh Nhân Hoàng thái hậu, mất năm 1117)

Từ làng Thổ Lỗi vào cung vua

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Linh Nhân Hoàng thái hậu, phi của Lý Thánh Tông và mẹ vua Lý Nhân Tông, thường được biết tới là Nguyên phi Ỷ Lan. Sách khác còn gọi bà là Lê Khiết Nương, Lê Thị Yến hoặc Lê Khiết; sách Mộng khê bút đàm của Thẩm Hoạt ghi tên Lê Thị Yến Loan, điều mà Hoàng Xuân Hãn bác bỏ^[1]. Đại Việt sử ký toàn thư chép bà vào cung năm 1063 và cho biết năm 1068 hương Thổ Lỗi được đổi thành Siêu Loại vì là nơi sinh của Nguyên phi, tương ứng một phần xã Dương Xá, Gia Lâm, Hà Nội^[1]. VnExpress ghi bà sinh năm 1044 và 19 tuổi khi vào cung, trong khi Báo Nhân Dân viết rằng sử sách không ghi rõ năm sinh và chỉ biết bà mất ở tuổi khoảng 70^[2][4]. Bài này vì vậy không khẳng định năm sinh.

Theo giai thoại được Nhân Dân và VnExpress thuật lại, Lý Thánh Tông khi cầu tự đi qua chùa Dâu thấy một cô gái hái dâu thản nhiên đứng bên bụi lan, đưa về cung và phong Ỷ Lan phu nhân; "ỷ lan" nghĩa là tựa gốc lan^[2][4]. Cũng theo Báo Nhân Dân, bà sinh hoàng tử Càn Đức năm 1066 và được phong Nguyên phi^[2].

Hai lần nhiếp chính

Theo Báo Nhân Dân và VnExpress, năm 1069 Lý Thánh Tông đi đánh Chiêm Thành và giao quyền nhiếp chính cho Ỷ Lan; nghe tin dân ca ngợi bà, nhà vua quyết tâm đánh tiếp và thắng^[2][4]. Các bài báo kể rằng dân gọi bà là "Quan Âm", nhưng đây là chi tiết mang màu giai thoại và chưa thấy nguồn học thuật xác nhận.

Năm 1072 Lý Thánh Tông mất, Càn Đức lên ngôi lúc bảy tuổi. Toàn thư, theo bài của Bảo tàng, chép rằng nhà vua tôn mẹ đẻ làm Hoàng thái phi, tôn Thượng Dương thái hậu làm Hoàng thái hậu, cùng bàn chính sự, Thái sư Lý Đạo Thành giúp đỡ. Ngô Sĩ Liên cho rằng Ỷ Lan ghen vì mình là mẹ đẻ mà không được dự chính sự; năm 1073 Lý Nhân Tông sai giam Dương thái hậu cùng 76 thị nữ (Đại Việt sử lược chép 72) vào cung Thượng Dương rồi bức chết chôn theo lăng Thánh Tông^[1]. Bảo tàng nhận xét rằng sử cũ không chép nhiều về bà trong khoảng 1073 – 1097, nhưng vai trò nhiếp chính và sự yên ổn hơn hai mươi năm cuối thế kỷ XI là căn cứ để coi bà có tài trị quốc^[1]. Theo VnExpress, trong thời gian này bà bỏ hiềm khích cũ mà triệu Lý Đạo Thành về lo nội chính để Lý Thường Kiệt tập trung chống Tống năm 1077^[4].

Việc phúc dân và Phật giáo

Toàn thư ghi năm 1103 Thái hậu phát tiền ở kho nội phủ để chuộc những cô gái nghèo bị bán làm đợ rồi gả cho người góa vợ; Ngô Sĩ Liên bình đó là việc nhân chính^[1][4]. Tháng 2 năm 1117, bà định rõ lệnh cấm giết trộm trâu với hình phạt nghiêm khắc^[1]. Bà cũng sùng Phật: bảo tàng ghi năm 1097 bà cho dựng nhiều chùa, và năm 1115 sử chép bà "chỉ đạo dựng chùa thờ Phật, trước sau hơn trăm chùa"; Thiền uyển tập anh còn lưu cuộc đối đáp của bà với quốc sư Thông Biện và bài kệ ngộ đạo "Sắc là không, không tức sắc"^[1]. Bà mất ngày 25 tháng 7 năm Đinh Dậu (1117), được hỏa táng và dâng thụy Phù Thánh Linh Nhân Hoàng thái hậu^[1][2].

Thần tích, cổ tích và Bà Tấm

Bảo tàng giới thiệu bản diễn ca thần tích "Lý triều đệ tam Hoàng Thái hậu cổ lục thần tích quốc ngữ diễn ca văn" (1759), tương truyền của Trương Thị Ngọc Trong, trong đó bà tên Khiết Nương, mồ côi mẹ, ở với mẹ kế, được vua gặp ở chùa Thổ Lỗi năm 1064, và có tích Nguyễn Bông đầu thai làm Lý Nhân Tông. Bài này nhắc rằng các sự kiện chính như việc cầu tự, bà sinh Càn Đức và nhiếp chính khá khớp chính sử, song tính thuyết phục của thần tích, cổ tích chưa cao^[1]. Theo dị bản Tấm Cám trong sách của Nguyễn Đổng Chi, người ta giải thích vì sao chùa do bà xây được gọi là chùa Bà Tấm^[1].

Ghi chú: thần tích ghi bà vào cung năm 1064, còn Toàn thư ghi 1063; bài giữ theo từng nguồn^[1].

Đền – chùa Bà Tấm ở Dương Xá

VOV2 cho biết đền thờ bà ở Dương Xá, còn gọi đền Bà Tấm, được xây năm 1115; năm 2010 khu di tích dựng tượng đài đồng cao 9,1 m, nặng 30 tấn; đôi sư tử đá và khám thờ thời Mạc được công nhận bảo vật quốc gia^[3]. Ảnh trong bài là một tượng sư tử đá của chùa Bà Tấm (1115), nay trưng bày ở Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. VOV2 cũng viết rằng trên cả nước có khoảng 100 nơi thờ bà^[3]. Báo Nhân Dân thì nói còn đền thờ bà ở Hải Dương, dân gọi là "Quan Âm"^[2]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia từng khai quật chùa Bà Tấm năm 2015^[1].