Hội nghị Diên Hồng (1284)

Điều sử cũ ghi lại

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, như báo Hà Nội Mới dẫn lại, năm 1284 (Giáp Thân), trước cuộc xâm lược lần thứ hai của quân Nguyên Mông, Thượng hoàng Trần Thánh Tông triệu các phụ lão trong nước họp ở thềm điện Diên Hồng, ban yến và hỏi kế đánh giặc; các phụ lão đồng thanh nói "đánh", muôn người như cùng thốt ra từ một cửa miệng^[1]. Đó là phần cốt lõi mà các bài đọc được cùng nhắc. Chi tiết như số người dự, thành phần đại biểu, hay lời từng người phát biểu không được các bài này nêu, nên không thể coi những mô tả sinh động về cảnh họp là có sử liệu đầy đủ.

Năm 1284 hay 1285 và ai triệu tập

Các nguồn lệch nhau về thời điểm. Bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia về ý nghĩa của hội nghị Bình Than ghi cuộc họp Diên Hồng vào "tháng Chạp năm Giáp Thân, niên hiệu Thiệu Bảo thứ 6 (1285)"^[3]. Hai cách ghi có thể quy về cùng một sự kiện vì tháng Chạp âm lịch cuối năm Giáp Thân rơi vào đầu năm 1285 dương lịch; đây là cách hiểu của người viết bài, các nguồn không giải thích. Cũng bài ấy ghi "tháng 8 năm Thiệu Bảo 6 (1284)" là lúc Hưng Đạo vương điều các vương hầu tổng duyệt binh ở Đông Bộ Đầu, tức cùng niên hiệu với cuộc họp nhưng ghi năm dương lịch khác^[3].

Về người triệu tập, Hà Nội Mới, Bảo tàng, Tạp chí Nghiên cứu Phật học và Nhân Dân đều gắn việc triệu tập với Thượng hoàng Trần Thánh Tông^[1][3][4][5]; một số tài liệu khác lại ghi vua Trần Nhân Tông, nên cần xem từng nguồn khi trích dẫn. Bài trên Tạp chí Nghiên cứu Phật học còn cho rằng Thượng hoàng cũng là người chủ trương hội nghị Bình Than (1282) và chọn Trần Quốc Tuấn làm Tiết chế^[4].

Bình Than: hội nghị đi trước

Hội nghị Bình Than là cuộc họp vương hầu và quan lại tháng 10/1282 để bàn kế đánh phòng và chia quân giữ nơi hiểm yếu. Bảo tàng giải thích không họp ở Thăng Long một phần để tránh sự dò xét của quân Nguyên, và ý nghĩa chính trị là đưa chủ trương kháng chiến thấm xuống toàn thể quý tộc, đồng thời kéo họ tham gia^[3].

Vị trí cuộc họp vẫn tranh luận. Theo ông Tăng Bá Hoành, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Hải Dương, tên "Hội nghị Bình Than" chỉ xuất hiện từ khoảng những năm 1970; Toàn thư chép vua ngự ra bến Bình Than, đóng ở vụng Trần Xá họp vương hầu bách quan, nên theo ông nên gọi là hội nghị họp ở vụng Trần Xá, thuộc xã Nam Hưng (Nam Sách, Hải Dương cũ)^[2]. Sách giáo khoa lịch sử lớp 7 xuất bản năm 2007 viết Bình Than ở Chí Linh (Hải Dương), một số tài liệu khác đặt tại làng Bình Than nay thuộc Gia Bình (Bắc Ninh)^[2]. Một hội thảo năm 2011 ở Hải Dương nghiêng về vụng Trần Xá, nhưng ông Dương Trung Quốc vẫn khuyên thận trọng và cần nghiên cứu thêm để tránh tranh chấp địa phương^[2]. Vì vậy địa điểm Bình Than chưa có kết luận được mọi bên thừa nhận.

"Hội nghị dân chủ" và cách đọc của hậu thế

Nhiều bài hiện đại đánh giá Diên Hồng rất cao. Bài trên Tạp chí Nghiên cứu Phật học coi đây là cách Thượng hoàng "trưng cầu dân ý" xem nên hòa hay đánh, thể hiện sự minh bạch, đoàn kết nhân dân với chính quyền, và gọi đây là hội nghị dân chủ đầu tiên trong lịch sử Việt Nam^[4]. Cách gọi ấy là diễn giải theo khái niệm hiện đại. Bản ghi của Toàn thư, theo các bài đã đọc, chỉ cho biết triều đình hỏi ý phụ lão và họ đều đáp "đánh"; cuộc họp không có thủ tục biểu quyết được mô tả, thành phần dự họp là các bậc cao tuổi chứ chưa rõ đại diện cho ai. Vì vậy cách gọi "hội nghị dân chủ" nên được hiểu là cách nhìn của người nay.

Tên gọi trong đời sống về sau

Tên "Diên Hồng" về sau được dùng làm hình ảnh cho những cuộc họp đề cao sự đồng lòng. Báo Nhân Dân năm 2021, chẳng hạn, nhắc rằng Hội nghị chính trị đặc biệt ngày 27–28/3/1964 ở Hà Nội đã được nhiều người gọi là "Hội nghị Diên Hồng" chống Mỹ, liên tưởng tới hội nghị thời Trần^[5]. Việc mượn tên này cho thấy ký ức về Diên Hồng sống trong văn hóa chính trị hiện đại, nhưng đó là câu chuyện của các thời sau, không thuộc nội dung sử liệu của sự kiện năm 1284.