Chùa Dạm (Bắc Ninh) và cột đá chạm rồng thời Lý

Một đại danh lam thời Lý trên núi Dạm

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, chùa Dạm có tên chữ là Đại Lãm tự hoặc Thần Quang tự, tên nôm là chùa Dạm, dân gian còn gọi là chùa "Bà Tấm"; chùa ở lưng chừng núi Dạm, xã Nam Sơn, thành phố Bắc Ninh, từng nổi tiếng là đại danh lam thời Lý^[1]. Các nguồn gọi chùa khác nhau: VietnamPlus ghi tên Cảnh Long Đồng Khánh hoặc Đại Lãm tự, VnExpress ghi thêm Đại Phúc tự^[3][4]. Bảo tàng giải thích tên "Bà Tấm" bằng truyền thuyết Tấm Cám mà người vùng Dạm gắn với Nguyên phi Ỷ Lan^[1].

Khởi dựng

Bảo tàng viết rằng theo sử liệu và truyền thuyết dân gian, chùa Dạm do Hoàng Thái hậu Ỷ Lan và vua Lý Nhân Tông cho xây năm Quảng Hựu thứ 2 (1086) và khánh thành năm Hội Phong thứ 3 (1094); năm Long Phù thứ 5 (1105) dựng thêm mấy tháp đá lớn^[1]. VietnamPlus nói Ỷ Lan đích thân chọn đất^[4]. Bài khác của bảo tàng nói chùa do vua Lý Nhân Tông cho dựng, mất chín năm mới xong^[2]. Theo bảo tàng, quy mô từng được kể là 99 gian xây bốn cấp dựa vào sườn núi^[2], VietnamPlus ghi ban đầu có 12 tòa nhà, sau tôn tạo lên hơn 100 gian^[4]. Các số liệu diện tích cũng lệch nhau: khoảng 7.356 m2 theo bài năm 2012 và 8.400 m2 theo bài năm 2010 của bảo tàng^[1][2].

Kết quả khai quật

Cuối năm 2011 Bộ Văn hóa cho phép khai quật thám sát 350 m2 và đầu năm 2012 cho khai quật 6.000 m2; bảo tàng ghi kết quả bước đầu cho thấy chùa là quần thể kiến trúc gồm bốn lớp xây cao dần theo sườn núi. Ba cấp dưới là kiến trúc chùa, cấp cao nhất là đền thờ Ỷ Lan, mặt bằng kiểu "tiền Phật hậu Thánh"^[1]. VnExpress đưa tin cuộc khai quật đầu tiên khoảng 300 m2 trong một tháng, phát lộ hàng trăm hiện vật như tháp đá, cột đá, trụ sỏi, gạch, gốm, sứ, ngói mũi sen mang kỹ thuật thời Lý, cùng một tấm bia trên lưng rùa^[3]. Bảo tàng cũng nêu 4 cấp nền được bó ghép bằng đá tảng đặt choãi chân^[2].

Cột đá chạm rồng

Báo Ảnh Việt Nam đăng trên VietnamPlus mô tả cột đá, hiện được công nhận bảo vật quốc gia, cao khoảng 5 m, gồm phần gốc hình vuông và phần ngọn tròn; điểm nổi bật là đôi rồng thời Lý chạm nổi, đầu vươn cao chầu ngọc, thân uốn chữ S quấn quanh cột, đuôi ngoắc vào nhau^[4]. Kích thước được ghi hơi khác nhau: gốc vuông cạnh 1,4 và 1,6 m, thân tròn đường kính khoảng 1,3 m theo bảo tàng và VnExpress; còn VietnamPlus ghi gốc vuông gần 2 m, thân tròn gần 1,5 m^[2][3][4].

Ý nghĩa của cột là một ẩn số. Bảo tàng điểm lại các giả thuyết: cột cờ; trụ đỡ một ngôi chùa một cột; biểu tượng linga của tín ngưỡng phồn thực có gốc Chăm Pa; hoặc phần đỡ tòa sen, theo lập luận rằng rồng đội tòa sen là mô típ quen thuộc^[2]. Bài của bảo tàng nhắc cuộc tranh luận năm 1999 trên Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật giữa Nguyễn Hùng Vĩ (cột đỡ chùa một cột) và PGS Chu Quang Trứ (phản bác), và nói giả thuyết linga lâu nay được nhiều nhà chuyên môn ủng hộ^[2]. Theo truyền khẩu địa phương được bài này thuật lại, phần ngọn cột đã bị sét đánh gãy khoảng thế kỷ XVI và thất lạc, nên mọi cách đọc chỉ là giả thuyết^[2]. Người ta cũng kể loại đá không phải đá tại chỗ, nhưng đó là lời kể của người trông chùa^[2][4].

Biến thiên theo thời gian

Theo bảo tàng, thời Trần vua Trần Nhân Tông ghé thăm chùa và có thơ ca ngợi quy mô lớn; thời Lê Trung Hưng chùa được trùng tu, còn tấm bia "Đại Lãm Thần Quang tự trùng tu bi ký" dựng năm 1694. Trong kháng chiến chống Pháp chùa bị phá hủy; đến năm 1986 dân địa phương xây một ngôi chùa nhỏ thờ Phật và phía sau một đền nhỏ thờ Ỷ Lan, Lý Nhân Tông trên nền cũ, và các thôn quanh núi Dạm thờ Ỷ Lan làm thành hoàng, mở hội ngày 8 tháng 9 âm lịch^[1]. Bài của bảo tàng ghi cụ thể rằng năm 1947 dân làng đốt chùa theo chủ trương tiêu thổ kháng chiến^[2]. Thông tin này là lời kể trong bài, chưa đối chiếu sử liệu khác.