Cuộc chuyển giao ngôi vua từ nhà Lý sang nhà Trần (1224–1225)

Cuối triều Lý và bước chuẩn bị của họ Trần

Theo bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, vua Lý Huệ Tông bệnh nặng, anh em họ hàng của hoàng hậu Trần Thị Dung do Trần Thủ Độ đứng đầu đã gây sức ép để nhà vua lập công chúa Chiêu Thánh (sinh tháng 9 năm 1218) làm hoàng thái tử rồi nhường ngôi vào tháng 10 năm 1224; sau đó Huệ Tông xuất gia ở chùa Chân Giáo trong thành Thăng Long^[1]. VOV2 dẫn Đại Việt sử ký toàn thư chép Chiêu Hoàng lên ngôi lúc 6 tuổi, trong khi các bài khác ghi 7 hoặc 8 tuổi, nên số tuổi không thống nhất^[1][2][4]. Báo Đại Đoàn Kết nhắc bộ Khâm định Việt sử thông giám cương mục chép năm 1224 Trần Thủ Độ được giữ chức Điện tiền chỉ huy sứ, đứng đầu quân cấm vệ, và coi đó là bước chuẩn bị quan trọng cho việc đổi triều^[3].

Từ trò chơi của hai đứa trẻ đến lời loan báo "có chồng"

Toàn thư kể Trần Cảnh, khi ấy 8 tuổi, vào hầu cận nữ hoàng; Chiêu Hoàng quý mến cậu bé, thường trêu đùa, nắm tóc, té nước, ném khăn trầu^[3][4]. Theo mạch kể mà bài của Đại Đoàn Kết và VOV2 cùng dẫn, Thủ Độ bàn với chị họ là Thái hậu Trần Thị Dung, đem gia thuộc vào cung, cho đóng cửa thành và cửa cung để các quan không vào chầu được, rồi loan tin nữ hoàng đã có chồng; các quan đều xin chọn ngày vào mừng^[3][4]. Bài của Bảo tàng gọi việc này là cuộc "đảo chính cung đình" dưới sự đạo diễn của Thủ Độ và Trần Thị Dung^[1].

Về ngày tháng, các nguồn lệch nhau. Bảo tàng ghi ngày 21 tháng 11 năm Ất Dậu (1225) Chiêu Hoàng xuống chiếu nhường ngôi, ngày 11 tháng 12 cùng năm mở hội ở điện Thiên An và trao ngôi; Trần Cảnh đăng quang, đặt niên hiệu Kiến Trung^[1]. VOV2 chỉ ghi chiếu vào tháng 11/1225 và một tháng sau thì trao hoàng bào^[4], còn bài của Đại Đoàn Kết dẫn đoạn Toàn thư ghi ngày 21 tháng 12^[3]. Bài này chưa đối chiếu được bản Toàn thư gốc để phân định.

"Nhường ngôi" hay "đoạt ngôi"?

Cách nhìn của các nguồn khác nhau. Bài của Đại Đoàn Kết cho rằng tham vọng chiếm ngôi nhà Lý của Thủ Độ là điều hiển nhiên, nhưng cũng nhấn mạnh sự nhanh nhạy của ông trong một buổi mạt vận mà nhiều thế lực khác cũng nhòm ngó ngai vàng, và lưu ý rằng sau đó ông tỏ ra trung thành tuyệt đối với vua Trần, chẳng hạn đề nghị tôn Trần Thừa làm Thượng hoàng giữ quốc chính thay vì tự mình nắm quyền^[3]. Cũng theo bài ấy, vua Tự Đức chê Thủ Độ là công thần nhà Trần nhưng là tội nhân nhà Lý, song vẫn thừa nhận ông cương quyết, hiểm giảo, ít người sánh kịp^[3]. Lời bình của Toàn thư mà Bảo tàng trích khen Thái Tông khoan nhân, có lượng đế vương, nhưng nói việc nước đều do Thủ Độ sắp đặt và chốn buồng the có nhiều điều đáng hổ thẹn^[1]. Tác giả bài Đại Đoàn Kết còn ngờ rằng đoạn chiếu nhường ngôi, khen Trần Cảnh là bậc hiền nhân quân tử, khó có thể là lời của một bé gái bảy tuổi^[3].

Số phận tôn thất nhà Lý và Chiêu Hoàng

Đại Đoàn Kết cho biết Thủ Độ bức tử Lý Huệ Tông năm 1226 và lập kế chôn sống tôn thất nhà Lý năm 1232; tác giả coi đó là vết đen khó gột trên hình ảnh ông, dù cũng đặt câu hỏi nếu không xuống tay trước thì các thế lực phò Lý có chịu yên hay không^[3]. Bảo tàng nhắc địa danh Hoa Lâm gắn với biến cố ấy: dân thôn Thái Đường (Đông Anh, Hà Nội) từng lập ban thờ trên nấm mồ chung của tôn thất Lý^[2].

Còn Chiêu Hoàng, theo bài của Bảo tàng, trở thành hoàng hậu Chiêu Thánh; con đầu Trần Trịnh sinh năm 1233 mất sớm; năm 1237 bà bị giáng làm công chúa khi Thủ Độ ép Thái Tông lập chị bà là Thuận Thiên đang có thai làm hoàng hậu; năm 1258 bà được gả cho tướng Lê Phụ Trần và có hai con^[1][4].

Chỗ đứng trong ký ức hậu thế

Tám vua Lý đầu được thờ ở đền Đô, riêng Chiêu Hoàng thờ ở đền Rồng. Bảo tàng ghi lại nhiều lời giải thích: bà bị coi là người làm mất ngôi nên không thờ chung; quan niệm trọng nam khinh nữ; theo GS Vũ Văn Ninh, bà ở ngôi ngắn, tuổi nhỏ, về sau xuất giá; theo ông Nguyễn Đức Thìn, đất đền Đô vốn được xem như bông sen tám cánh nên chỉ thờ tám vua^[2]. Ngược lại, PGS Lê Văn Lan và TS Nguyễn Đức Nhuệ cho rằng bà đã là vua chính thức, được triều đình công nhận và chính sử dành riêng một kỷ, nên việc đưa bài vị bà vào thờ cùng các tiên vương là điều hậu thế nên làm^[2].