Nghệ thuật múa Chăm

Khái quát

Múa Chăm là nghệ thuật múa của người Chăm, cộng đồng hậu duệ của cư dân Chămpa. Nhóm tác giả Nguyễn Khánh Ngọc, Nguyễn Thị Tuyết Nhung và Đặng Hà Chi (Tạp chí Nghiên cứu Triết học, 2024) cho biết múa Chăm thường gắn với nghi lễ tôn giáo, tín ngưỡng và các lễ hội tôn vinh thần linh, tổ tiên; các điệu múa thường diễn ra ở đền tháp, nơi được xem là không gian thiêng^[1]. Cũng theo bài này, người Chăm ở Ninh Thuận (cũ) có 67.517 người, chiếm 11,43% dân số tỉnh, cư trú ở 22 làng (palei), trong đó 16 làng chịu ảnh hưởng Bàlamôn^[1].

Gốc tích và ảnh hưởng Ấn Độ

Các tác giả viết rằng múa Chăm chịu ảnh hưởng tôn giáo và văn hóa Ấn Độ. Trong Bàlamôn giáo, thần Shiva được coi là vị chúa tể sáng tạo ra nghệ thuật múa. Người Chăm còn kể truyền thuyết về các vũ nữ thiên thần Apsara: họ theo vợ chồng thần Brahma xuống hạ giới và dạy người Chăm nhảy múa. Ngôn ngữ múa có những đặc điểm như thân người thẳng, vai bằng, thế chân luôn khuỵu, và những tạo hình ấy cũng đi vào kiến trúc, điêu khắc Chăm^[1]. Đây là truyền thuyết và nhận định học thuật của các tác giả, bài viết này chỉ thuật lại theo nguồn.

Các điệu múa

Trong nghi lễ lớn như lễ Katé, bài của Nguyễn Khánh Ngọc và cộng sự ghi nhận điệu múa thiêng của bà Pajuw trong tháp. Ngoài ra còn nhiều điệu múa mừng như múa chim công, múa khăn, múa đội lu, múa roi, múa dao, múa đạp lửa^[1]. Về kỹ thuật, nhóm tác giả nêu ba động tác quạt cơ bản là biyen, măng và tra, cùng các nét như độ nhún, nẩy dập dềnh, guộn tay và hất nảy cổ tay^[1].

Tháng 9/2023, Ban quản lý di sản Mỹ Sơn ra mắt điệu múa "đội Ciet" ở chân tháp. Theo Báo Văn hóa, "Ciet" là vật dùng để y trang của thần (vua); các cô gái Chăm đội nó trên đầu, vai khoác khăn, tay cầm quạt, mô phỏng việc đón y trang của thần từ người Raglai về đền, lên tháp để tắm tượng và mặc y phục cho thần. Cùng chương trình còn có "Apsara vũ nữ Chăm", múa đội lu, múa tượng tháp Shiva và dân ca Chăm^[2].

Nhạc đệm

Báo Nhân Dân (2025) cho biết nhạc cụ Chăm chia thành bộ gõ, bộ hơi và bộ dây, phổ biến nhất là trống Ginăng, trống Baranưng và kèn Saranai. Trống Ginăng thân gỗ lim dài khoảng 0,7 m, hai mặt bịt da và luôn diễn tấu theo cặp. Trống Baranưng nhỏ hơn, căng dây mây với mười hai nêm gỗ để chỉnh âm. Kèn Saranai có ba phần: lưỡi gà bằng lá buông, thân gỗ khoét rỗng với bảy lỗ bấm, loa bằng gỗ quý hoặc sừng trâu^[3]. Báo Văn hóa (2026) bổ sung rằng cặp trống Ginăng đặt tựa vào nhau theo hình chữ X, và nhiều nhạc cụ dùng trong nghi lễ do các chức sắc Mâduen ở làng trực tiếp chế tác^[4].

Biến đổi trong đời sống hiện nay

Theo nhóm tác giả, múa Chăm đã thay đổi để thích ứng. Ở lễ Katé, trước đây phần lễ diễn ra trước phần hội; nay phần hội với màn múa mừng trước đền tháp thường được tổ chức trước để khai mạc^[1]. Làng Chăm nào cũng có đội văn nghệ, múa độc lập hoặc phụ họa; biên đạo thường là một người múa giỏi trong làng, người lớn tuổi truyền dạy trực tiếp cho lớp trẻ, và trong các hội diễn có cả diễn viên người Việt^[1]. Trên sân khấu chuyên nghiệp, các biên đạo lấy cảm hứng từ phù điêu Apsara và lễ hội để dàn dựng những tác phẩm như "Thiếu nữ Chăm", "Khúc biến tấu từ pho tượng cổ", "Trống Baranưng"^[1].

Du lịch và thách thức

Múa Chăm còn được đưa vào phục vụ du khách: ở Ninh Thuận, tại tháp Hòa Lai, Po Klong Garai, Po Rome và các làng nghề gốm Bàu Trúc, dệt Mỹ Nghiệp^[1]; ở Mỹ Sơn, Ban quản lý ra mắt sản phẩm "Trình diễn dân ca Chăm" năm 2025^[3].

Nhóm tác giả cảnh báo sự xâm nhập của xu hướng hiện đại và thị hiếu giới trẻ gây áp lực lên múa truyền thống, một số lễ nghi cũng biến đổi và mai một dần; giải pháp họ đề xuất gồm đưa múa Chăm vào giáo dục, hoạt động cộng đồng và du lịch văn hóa^[1].