Lễ bỏ mả (Têng Ping) và nhà mồ của người Cơ Tu

Têng Ping là gì

Theo Quỳnh Anh Kiều (Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam), theo phong tục của người Cơ Tu, những người chết "tốt" sẽ được cải táng sau một thời gian; lễ cải táng này gọi là Têng Ping, còn được gọi là làm nhà mồ hay bỏ mả. Đây là nghi lễ cuối cùng trong chu trình vòng đời người, chấm dứt sự tồn tại của người chết đối với gia đình, dòng họ và cộng đồng. Têng Ping mang ý nghĩa tiễn linh hồn người chết về cõi vĩnh hằng qua nghi lễ, hiến sinh, ẩm thực và văn nghệ dân gian, không chỉ là việc riêng của một gia đình mà còn của dòng họ và cả làng^[1].

Theo tóm tắt bài nghiên cứu, tục lệ này thể hiện các giá trị nhân văn, thế giới quan bản địa và nghệ thuật tạo hình độc đáo trên nhà mồ, một kiến trúc tâm linh^[1]. Chỉ phần tóm tắt được đọc; các bước chi tiết của nghi lễ chưa có trong nguồn dùng cho bài này.

Niềm tin về người chết

Báo VietNamNet (bản tiếng Anh) cho biết nhà mồ được dựng trên mộ và là nét tiêu biểu trong tín ngưỡng dân gian của người Cơ Tu. Họ tin người chết trở thành các vị thần bảo vệ gia đình và dân làng, mang lại may mắn, sức khỏe và mùa màng bội thu; họ cũng tin người chết muốn mang phong tục, văn hóa của mình sang thế giới bên kia^[2]. Một bài khác của báo này, nói về nhà mồ ở huyện Đông Giang (Quảng Nam), ghi rằng người Cơ Tu coi sự sống và cái chết như nhau nên người chết vẫn cảm nhận được vẻ đẹp, vì vậy nhà mồ được trang trí cầu kỳ^[3].

Nhà mồ và quan tài

Theo bài VietNamNet năm 2020, nhà mồ là kiến trúc gỗ hình vuông hoặc chữ nhật, cột và mái chạm hình chim, bò sát; quan tài hình thuyền, trang trí hoa văn hoa lá và đầu trâu, biểu tượng cho sức mạnh và sự đủ đầy. Nhà của người đã khuất được trang trí bằng tượng gỗ và các vật dụng người ấy dùng khi còn sống. Nhà mồ nguyên bản còn được giữ ở huyện Nam Đông (Thừa Thiên Huế cũ)^[2]. Bài năm 2012 viết nhà mồ thường dựng ở rìa rừng, nơi ít người qua lại, và đồ dùng của người chết được bày để họ dùng ở thế giới bên kia^[3].

Tượng gỗ

Theo bài năm 2020, trước khi qua đời, một người có thể dặn con cháu chuẩn bị tượng gỗ để đặt trên quan tài và quanh mộ. Ông Phạm Văn Tín (huyện Nam Đông), được báo dẫn lời, cho biết khi đặt quan tài vào nhà mồ, người thân đặt lên đó một chiếc khay gỗ và bốn pho tượng để tỏ lòng biết ơn người đã khuất. Mộ nữ được trang trí đầu lợn, mộ nam là đầu các con vật khác. Nghệ nhân chọn gỗ bền, vẽ màu từ lá và hoa, nghiền đá thành bột để phủ tượng; một số tượng thể hiện nỗi đau mất người thân, số khác tả cuộc sống thường ngày như người đánh trống, thổi sáo, phụ nữ múa^[2]. Bài năm 2012 ghi tượng thường sơn ba màu chính, chạm khắc phản ánh đời sống và sở thích của người đã khuất, với vẻ mặt mỗi pho tượng một khác^[3].

Chuyển hài cốt và bỏ mả

Theo bài năm 2012, khi hài cốt được chuyển từ nhà mồ cũ sang nhà mồ mới, người ta dựng tượng để bảo vệ và trang trí nhà mồ mới; chú thích ảnh của bài gắn việc này với lễ bỏ mả^[3]. Bài viết không mô tả đầy đủ trình tự lễ.

Khó khăn trong gìn giữ

Cả hai bài báo đều nhắc đến thách thức. Xưa tượng làm bằng gỗ quý, nay rừng cạn kiệt, việc khai thác bị quản lý chặt nên dùng bất kỳ loại gỗ nào, việc giữ nét văn hóa này tùy hoàn cảnh từng gia đình^[3]. Xây dựng nhà mồ tốn kém và số nghệ nhân biết tạc tượng truyền thống đang giảm; tỉnh Thừa Thiên Huế đã có dự án giúp người Cơ Tu giữ gìn các truyền thống này, đặc biệt là nhà mồ và tượng, theo ông Lê Như Sưu, Trưởng phòng Văn hóa và Thông tin huyện Nam Đông^[2].

Địa bàn và lưu ý

Người Cơ Tu có hơn 60.000 người, phần lớn sống ở Thừa Thiên Huế và Quảng Nam dọc dãy Trường Sơn^[2]. Các nguồn mô tả người Cơ Tu ở Đông Giang (Quảng Nam, nay thuộc Đà Nẵng) và Nam Đông (Thừa Thiên Huế, nay thuộc thành phố Huế); chi tiết có thể khác theo từng làng. Đây là tập tục tang ma, tín ngưỡng, nên bài giữ giọng mô tả theo nguồn.