Giám mục Bá Đa Lộc, hoàng tử Cảnh và Hiệp ước Versailles (1787)

Bối cảnh: Nguyễn Ánh tìm ngoại viện

Sau khi bị Tây Sơn đánh bật khỏi Sài Gòn và các vùng phía Nam, Nguyễn Ánh phải chạy từ đảo này sang đảo khác. Theo Lê Nguyễn trên báo Thanh Niên, lúc ấy ông mới thực hiện một tính toán đã có từ trước, là mời Giám mục Bá Đa Lộc (Pigneau de Béhaine, giám mục thành Adran) đến bàn kế cầu viện nước Pháp^[2]. Bài báo này, dẫn tài liệu lưu trữ của Pháp, cho rằng đã có một "nghị quyết" 14 điều khoản của Hội đồng hoàng gia Đàng Trong từ năm 1782, trong đó có việc Pháp giúp 1.500 quân, nhượng cảng Đà Nẵng và Côn Đảo; nội dung ấy gần như được tái hiện trong hiệp ước năm 1787^[2]. Lưu ý đây là cách đọc của một bài báo, chưa được bài này đối chiếu với kho lưu trữ gốc.

Theo thông lệ giao ước giữa hai nước, nhà vua cử con làm tin: con trai cả mới bốn tuổi của Nguyễn Ánh là hoàng tử Cảnh được giao cho Bá Đa Lộc. Đầu năm 1785 đoàn xuống tàu, kèm hai thuộc tướng là Phạm Văn Nhân và Nguyễn Văn Liêm^[2]. Một số nguồn ghi thời điểm khởi hành khác nhau (1784 hay 1785), nên bài chỉ nêu mốc xuống tàu theo nguồn này.

Chặng đường qua Ấn Độ và nước Pháp

Cuối tháng 2 năm 1785 đoàn ghé Pondichéry (Ấn Độ thuộc Pháp). Theo Thanh Niên, viên toàn quyền Coutanceau des Algrains dứt khoát không muốn can dự, ông còn viết riêng rằng nghi ngờ vị giám mục có tham vọng riêng ở xứ Đàng Trong^[2]. Sau hơn 15 tháng ở Ấn Độ, Bá Đa Lộc cùng phái bộ lên đường và tới Lorient, Paris vào những tháng đầu năm 1787; hoàng tử mới bảy tuổi gây nhiều thiện cảm cho triều đình Pháp, đặc biệt là hoàng hậu Marie Antoinette^[3].

Hiệp ước ngày 28/11/1787

Hiệp ước được ký ngày 28/11/1787 tại Versailles giữa Bộ trưởng Ngoại giao Montmorin, đại diện vua Louis XVI, và Bá Đa Lộc, đại diện Nguyễn Ánh^[3]. Nguyễn Quang Trung Tiến dẫn báo cáo năm 1858 của đại úy hải quân Pháp A. Girard: theo đó Pháp sẽ cung cấp 20 tàu chiến, bảy trung đoàn và một triệu đồng bạc, đổi lại được nhượng vịnh Đà Nẵng cùng vùng đất phụ thuộc^[1]. Các bài của Thanh Niên nhấn mạnh Côn Đảo cũng là một trong hai "món hàng" trao đổi quan trọng nhất^[3]. Vì nguồn nêu điều khoản không hoàn toàn giống nhau (Girard nói Đà Nẵng, Thanh Niên nhấn mạnh Côn Đảo), bài này không khẳng định đầy đủ nội dung văn bản.

Vì sao hiệp ước không được thi hành

Theo Thanh Niên, công khố Pháp đang kiệt quệ, việc thi hành được giao cho Tổng chỉ huy quân Pháp ở Pondichéry là de Conway; hai bên mâu thuẫn gay gắt, trong đó có việc de Conway hoài nghi giá trị của Côn Đảo và cử người đi khảo sát^[3]. Một bài khác của báo này kết luận hiệp ước gần như bất khả thi ngay từ đầu vì tình trạng ngân khố Pháp và một số yếu tố khác^[4]. Nguyễn Quang Trung Tiến cũng viết rằng hiệp ước không được thi hành, nhưng sự ủng hộ của một số người Pháp thông qua Bá Đa Lộc đã giúp lực lượng Nguyễn Ánh quay lại tấn công Gia Định, và đến tháng 9/1788 ông chiếm lại được nơi này^[1].

Tàu Cybèle (1817–1818): hai cách kể

Nhiều sách, trong đó có Việt Nam sử lược, kể rằng tàu Cybèle của Pháp tới Đà Nẵng năm 1817–1818 để đòi thi hành hiệp ước^[4]. Báo cáo của Girard, được Nguyễn Quang Trung Tiến dẫn lại, cũng nói phái bộ này có nhiệm vụ thuyết phục vua Gia Long công nhận hiệp ước, nhưng ông từ chối^[1]. Ngược lại, Lê Nguyễn dẫn nhật ký của thuyền trưởng Kergariou, in năm 1914, cho rằng trong hơn 20 ngày tiếp xúc hiệp ước chưa từng được nhắc, thậm chí thuyền trưởng được dặn không nêu việc này; theo ông, quan điểm "đòi thi hành hiệp ước" là một ngộ nhận^[4]. Hai cách kể trái nhau; bài chỉ nêu cả hai.

Đánh giá

Nguyễn Quang Trung Tiến nhận xét trong lịch sử Việt Nam, người dựa vào thế lực ngoại bang để dựng hoặc khôi phục vương quyền thường bị lên án, như Trần Ích Tắc hay Lê Chiêu Thống, nên việc Nguyễn Ánh cầu viện Xiêm và Pháp là một "vệt mờ" khó xóa. Tuy nhiên, ông cho rằng muốn hiểu vì sao họ Nguyễn thắng Tây Sơn thì phải xem xét nhiều lát cắt, kể cả những hạn chế của Tây Sơn ở miền Nam, thay vì chỉ có một cách nhìn tốt – xấu cố định^[1]. Cách đọc này là của một tác giả; các sử gia khác có thể đánh giá khác, và các nguồn trên đều ít khai thác phía tư liệu Pháp trực tiếp.