Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức: bộ địa chí đầu tiên về Nam Bộ

Tác giả và tên sách

Gia Định thành thông chí là bộ địa chí của Trịnh Hoài Đức (1765–1825), quan lớn của triều Nguyễn sinh ở vùng Biên Hòa. Bảo tàng Lịch sử quốc gia coi đây là cống hiến quan trọng nhất của ông, một bộ sách sớm và có giá trị về miền Nam thời bấy giờ^[1]. Tên "Gia Định thành" ban đầu chỉ cả vùng Nam Bộ, tức Nam Kỳ lục tỉnh sau này, chứ không riêng Sài Gòn – Gia Định; vì tên sách dễ gây hiểu lầm nên bản dịch mới của Phạm Hoàng Quân thêm phụ đề "Địa chí vùng Nam Bộ đầu thế kỷ XIX"^[2].

Tên sách cũng có ý kiến khác nhau. Một bài trên Tuổi Trẻ Cuối tuần dẫn nhiều sử liệu, như Đại Nam thực lục, Đại Nam chính biên sơ tập, bản dịch Pháp văn của Aubaret (1863) và thư mục của Cadière – Pelliot, đều ghi "Gia Định thông chí"; tác giả bài đó thắc mắc không rõ từ bao giờ tên "Gia Định thành thông chí" trở nên phổ biến^[3]. Bài này dùng tên phổ biến và nêu rõ cả hai cách gọi.

Thời điểm biên soạn

Theo Đại Nam thực lục mà Tuổi Trẻ Cuối tuần dẫn, tháng 5 năm 1820 vua Minh Mạng ra chiếu cầu sách cổ, Trịnh Hoài Đức dâng bộ "Gia Định thông chí" kèm một tác phẩm khác; điều khiến bài báo đặt vấn đề là đoạn này ghi bộ sách ba quyển, trong khi các bản chép tay còn lại có sáu quyển^[3]. Về niên đại biên soạn, Wikipedia tiếng Việt nêu ba ý kiến: một số học giả cho là xong dưới thời Gia Long rồi hiến năm 1820; G. Aubaret cho là viết vào thời Minh Mạng, khoảng thập niên 1830; Dương Bảo Quân thận trọng đặt trong khoảng 1820–1822^[4]. Bài này vì thế chỉ nêu mốc dâng sách năm 1820 như điều được nhiều nguồn nhắc, không khẳng định năm hoàn thành.

Sáu quyển

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, bản chép tay lưu ở Viện Sử học chia sáu quyển, đóng ba tập^[1]. Quyển I Tinh dã chí xác định vị trí Gia Định theo thiên văn cổ và nói về khí hậu; Đào Duy Anh cho phần thiên văn không thiết thực, phần khí hậu thiết thực hơn^[1]. Quyển II Sơn xuyên chí ghi núi rừng, sông rạch, cồn bãi, biển đảo; quyển III Cương vực chí khái quát quá trình mở mang bờ cõi phương Nam hơn ba thế kỷ, việc giao thiệp với Cao Miên và Xiêm La, đời sống người Việt, Khmer và Hoa; quyển IV Phong tục chí chép sơ lược phong tục của người Việt, người Hoa^[2]. Quyển V Vật sản chí nói về nông sản, ruộng đất, giống lúa, lâm sản, thủy sản; quyển VI Thành trì chí nói về thành, trấn, đồn lũy, chùa miếu, cầu chợ^[1]. Qua quyển cuối, độc giả hình dung được dạng sơ khai của Sài Gòn, Biên Hòa, Mỹ Tho, Vĩnh Long, Hà Tiên khoảng hai thế kỷ trước^[2].

Sách dùng nhiều sách cổ Trung Quốc để dẫn chứng, đồng thời ghi tên đất, tên sông bằng chữ Hán kèm chữ Nôm, điều giúp việc tra cứu nhưng cũng gây khó cho người dịch^[1][4].

Văn bản và dịch thuật

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, bản khắc gỗ nguyên gốc hiện không thấy, chỉ còn các bản chép tay^[1]. Bài Tuổi Trẻ Cuối tuần cho biết hiện có hơn mười bản chép tay, một số thống kê nêu tới 16 bản (có dấu hỏi), và việc đối chiếu để xác lập bản đáng tin là việc bắt buộc nhưng chưa làm xong^[3]. Bản dịch Pháp văn năm 1863 của Aubaret bỏ hẳn quyển VI, vì người Pháp quan tâm trước hết đến những thông tin có ích cho việc cai trị Nam Kỳ^[2]. Ở Việt Nam, các bản dịch trước đó gồm của Tu Trai Nguyễn Tạo (1972), Viện Sử học (1999) và Lý Việt Dũng (2006), rồi bản mới của Phạm Hoàng Quân năm 2019 với nhiều chú thích và khảo chứng^[3].

Giá trị tư liệu và những lưu ý

Theo Phạm Hoàng Quân trong bài phỏng vấn, sách đặc biệt quý ở các ghi chép về cộng đồng người Hoa, như Mạc Cửu, Trần Thượng Xuyên và thương nhân Hoa kiều; học giả Trần Kinh Hòa quan tâm sách này sớm và dịch một phần từ năm 1956, còn học giới Trung Quốc cũng coi trọng nó^[2]. Quốc sử quán triều Nguyễn tham khảo nhiều thông tin trong sách khi soạn Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí và Đại Nam liệt truyện^[2].

Cũng cần lưu ý những nhận xét ở trên chủ yếu đến từ báo chí và bài giới thiệu bản dịch. Chưa có nguồn học thuật độc lập trong bài này để đánh giá mức độ chính xác của từng quyển, và một số chi tiết như số quyển, năm biên soạn, danh sách bản chép tay vẫn đang được các nhà nghiên cứu bàn luận^[3].