Tín ngưỡng thờ Bà Đen (Linh Sơn Thánh Mẫu) ở núi Bà Đen, Tây Ninh

Ngọn núi thiêng ở Tây Ninh

Núi Bà Đen là cụm ba ngọn núi liền nhau trên diện tích khoảng 24 km², gồm núi Bà cao 986 m (cao nhất Đông Nam Bộ), núi Phụng và núi Heo^[1]. Từ xưa người ta còn gọi là núi Bà Dinh, Bà Đênh, núi Điện Bà hay Linh Sơn^[1][3]. Vị thần chủ của ngọn núi là Bà Đen, được người Việt gọi là Linh Sơn Thánh Mẫu. Theo Lê Bá Vương, tín ngưỡng này là một ví dụ về sự giao thoa tôn giáo giữa các cộng đồng Khmer, Chăm và Việt cùng sinh sống quanh núi^[1].

Vùng đất của nhiều cộng đồng

Tác giả dẫn Đại Nam nhất thống chí và Đại Nam thực lục để cho thấy từ thế kỷ XVII người Việt đã đến khai phá vùng Tây Ninh, bên cạnh người Khmer bản địa. Năm 1755, chúa Nguyễn Phúc Khoát sai Nguyễn Cư Trinh đưa hơn 5.000 người Chăm lưu vong về sinh sống ở chân núi. Đến giữa thế kỷ XIX, quanh núi đã có người Khmer, Việt, Hoa và Chăm cùng cư trú^[1]. Đây là nền tảng để Phật giáo Theravada, Bàlamôn giáo, tín ngưỡng thờ Mẫu, thờ nữ thần và thờ tổ tiên cùng tồn tại trên một địa bàn hẹp^[1].

Ba huyền tích về Bà Đen

Dân gian còn lưu truyền ít nhất ba tích về Bà. Tích thứ nhất kể chuyện nàng Rê Đeng, tên được đọc trại thành "Đen". Tích thứ hai kể về Lý Thị Thiên Hương, con gái một viên quan trấn thủ, gieo mình xuống khe núi để giữ tiết rồi hiển linh báo mộng cho nhà sư. Tích thứ ba kể về nàng Đênh, con gái quan trấn thủ chân núi, mộ đạo rồi mất tích^[1][3]. Các tích có nhiều chi tiết khác nhau nhưng cùng nói về một thiếu nữ xinh đẹp có làn da sạm đen. Lê Bá Vương coi đó là dấu vết của nữ thần Khmer Neang Khmau (Bà Đen), đi cùng Neang Mé Sar (Bà Trắng)^[1]. Đây là các truyền thuyết dân gian, không phải sử liệu.

Nhiều lớp văn hóa trong một vị thần

Theo bài của Lê Bá Vương, hình tượng Bà Đen hội tụ ba lớp chính. Lớp Khmer thể hiện ở tên gọi và nguồn gốc nữ thần Neang Khmau. Lớp Chăm thể hiện ở chỗ nữ thần xứ sở Po Inư Nagar của người Chăm còn có tục danh Muk Juk, nghĩa là Bà Đen. Lớp Việt thể hiện ở huyền tích Bà báo mộng giúp Nguyễn Ánh khi bị Tây Sơn truy đuổi, nên sau khi lên ngôi, vua Gia Long cho đúc tượng đồng và sắc phong là Linh Sơn Thánh Mẫu; tích Bà giúp Lê Văn Duyệt thắng trận cũng được kể lại^[1]. Những chi tiết về Gia Long và Lê Văn Duyệt là huyền tích được tác giả dẫn lại, không được bài này kiểm chứng bằng chính sử.

Các điểm thờ và cách thờ

Qua khảo sát tháng 8 năm 2019, Lê Bá Vương ghi nhận riêng khu núi Bà Đen có sáu ngôi chùa gắn với sáu điểm thờ Bà. Linh Sơn Tiên Thạch tự, còn gọi là chùa Bà, được tạo lập từ thế kỷ XVIII và là điểm thờ lớn nhất, có động Bà đặt các pho tượng Bà Đen, Bà Trắng và một tượng Thánh Mẫu bằng đồng đen^[1]. Ở nhiều nơi, Bà được thờ theo kiểu "tiền Phật hậu Thánh" hoặc hòa vào Phật Bà thành Linh Sơn Thánh Mẫu Bồ Tát, bên cạnh tượng Quan Âm, ban Diêu Trì Địa Mẫu, miếu ông Tà (Neak Ta) và động Ba Cô thờ các Cô, Cậu^[1]. Tượng Bà thường đội mũ thiên phụng, mặc áo đỏ hoặc hoàng bào thêu rồng. Tác giả nhận xét ở điện thờ Bà Đen, các Thánh Mẫu thuần Việt đứng ở vị trí khiêm tốn hơn, như một cách tôn trọng nguồn gốc bản địa^[1].

Lễ vía Bà và công nhận di sản

Lễ vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu – núi Bà Đen được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tại Quyết định số 3325/QĐ-BVHTTDL ngày 4 tháng 9 năm 2018. Lễ công bố do Ủy ban nhân dân tỉnh Tây Ninh tổ chức ngày 14 tháng 8 năm 2019. Theo báo Văn hóa, nghi thức lễ vía kết hợp nghi thức Phật giáo và dân gian, được xem là lễ hội dân gian lớn của Tây Ninh và Đông Nam Bộ^[2]. Ni trưởng Thích Nữ Diệu Nghĩa, viện chủ hệ thống các chùa núi Bà, được ghi nhận là chủ thể di sản đã giữ gìn và duy trì lễ vía^[2].