Truyền thuyết Mai An Tiêm và quả dưa hấu

Truyền thuyết

Theo Báo Thanh Hóa, Mai An Tiêm là con nuôi của vua Hùng, được vua gả con gái và ban nhiều bổng lộc, nhưng ông không ỷ lại mà luôn tin rằng chỉ những gì chính tay mình làm ra mới đáng quý. Bị kẻ xấu xúi giục, nhà vua đày cả gia đình ông ra đảo hoang. Ở đó, ông phát hiện một giống dưa quý nhờ loài chim biển từ phương Tây bay đến ăn trái rồi nhả hạt. Sau này ông được minh oan và được đón về đất liền theo lệnh vua^[1].

Bản kể mà ông chủ nhang đền thuật lại với Báo Sài Gòn Giải Phóng ghi thêm rằng Mai An Tiêm là con nuôi vua Hùng thứ 17, bị hiểu nhầm vì có người ganh ghét. Ông gieo hạt dưa nuôi sống gia đình trên đảo, rồi thả trôi một số quả dưa vào đất liền; có người nhặt được đem dâng vua, và vua cho đón ông về^[2]. Trần Cao Sơn lại ghi nhận một nội dung "chung" khác: Mai An Tiêm là con trai vua Hùng thứ tư, bị đày vì câu nói "Của biếu là của lo; của cho là của nợ", bị coi là bất kính, khi quân^[3].

Từ "Tây qua truyện" đến các bản hiện đại

Truyện được cho là xuất hiện lần đầu trong Lĩnh Nam chích quái, một tập truyện thời trung đại mà thời điểm soạn còn chưa thống nhất, với tên Tây qua truyện. Theo bản tóm tắt trên Wikipedia, ở bản này Mai Tiêm là một quan thời Hùng Vương, vốn là người nước ngoài được vua mua về từ nhỏ, được đổi tên là An Tiêm. Vì nói rằng sự giàu sang là do tự thân chứ không nhờ ơn vua, ông bị đày ra cửa biển Nga Sơn; ở đó ông thấy một loài chim từ phương Tây thả hạt xuống cát, bèn gọi quả mới là "tây qua", đổi quả lấy gạo, rồi được vua nhớ tình mà triệu về, khôi phục chức vụ^[4]. Các bản hiện đại nhấn mạnh hơn vào sự cần cù, tháo vát của nhân vật, như chi tiết khắc tên lên quả dưa rồi thả xuống biển^[4]. Như vậy nhân vật có thể là "con nuôi", "con trai" hay một người được nhà vua mua về, tùy bản kể.

Gắn với đất Nga Sơn

Trần Cao Sơn cho rằng truyền thuyết giúp lý giải vì sao Nga Sơn có quả dưa đỏ nổi tiếng, có dòng họ Mai đông đúc và có hòn núi mang tên Mai An Tiêm. Ông viết rằng truyện vừa là truyền thuyết, vừa là dã sử, nhưng cũng nhắc không nên đồng nhất yếu tố lịch sử trong truyền thuyết với hiện thực lịch sử, và dưa hấu vốn có ở nhiều nơi trên thế giới^[3].

Phóng viên Báo Sài Gòn Giải Phóng ghi lại rằng theo truyền thuyết, xã Nga Phú (tên gọi trước khi sắp xếp đơn vị hành chính) xưa là hoang đảo nơi gia đình Mai An Tiêm sống. Chân núi Mai An Tiêm bị lõm sâu như dấu sóng biển bào mòn, dưới chân núi còn có vỏ hàu, được người dân xem là dấu vết nơi này từng là biển, là đảo. Nghịch lý là hiện nay Nga Phú gần như không trồng được dưa hấu vì phần lớn là đất thịt; dưa chỉ trồng được ở vài xã khác của Nga Sơn, nên ở lễ hội phải mua dưa nơi khác về cho phần thi khắc chữ trên quả dưa^[2].

Những cách đọc ý nghĩa

Cách đọc phổ biến ca ngợi lao động cần cù, ý chí vượt khó và triết lý "ở hiền gặp lành". Báo Thanh Hóa nhấn mạnh nhân vật và ngôi đền mang tên ông là biểu tượng cho khát vọng, sức sống mãnh liệt của dân tộc và cho quá trình khai phá, chinh phục biển của người Việt từ buổi dựng nước^[1]. Trần Cao Sơn đề xuất một cách đọc khác theo hướng xã hội học lịch sử: ông chú ý đến quan hệ biếu, cho, lo, nợ và đạo quân thần, phụ tử, từ đó suy ra hình ảnh một nhà nước tập quyền sơ khai thời Hùng Vương^[3]. Đây là cách diễn giải riêng của tác giả, không phải kết luận chung của giới nghiên cứu.

Đền thờ và lễ hội

Đền thờ Mai An Tiêm nằm dưới chân núi Mai An Tiêm. Theo Báo Thanh Hóa, đền được trùng tu trong giai đoạn 2010–2012, kiểu chữ Đinh gồm 9 gian (5 gian tiền bái và 4 gian hậu cung), còn giữ 4 sắc phong cổ và một tượng Mai An Tiêm đúc bằng đồng; lễ hội diễn ra từ ngày 12 đến 14 tháng 3 âm lịch, có lễ rước sắc phong, dâng hương, tế lễ và phần hội xoay quanh chuyện tìm được giống dưa quý^[1]. Báo Sài Gòn Giải Phóng ghi đền được phục dựng năm 2008, lễ hội kéo dài từ 12 đến 15 tháng 3 và có phần thi khắc chữ trên dưa hấu; tương truyền đền dựng trên nền ngôi nhà của ông ở hoang đảo^[2]. Hai nguồn lệch nhau về thời điểm phục dựng và số ngày lễ hội.

Truyền thuyết còn đi vào văn học và đời sống hiện đại: tiểu thuyết Quả dưa đỏ của Nguyễn Trọng Thuật đăng trên Nam Phong năm 1925, tiểu thuyết Đảo hoang của Tô Hoài, và bộ tem "Truyền thuyết Mai An Tiêm" do Bưu điện Việt Nam phát hành ngày 1/6/2021, theo Wikipedia^[4].