Sử thi (mo) Đẻ đất đẻ nước của người Mường

Sử thi gắn với mo

Đẻ đất đẻ nước (tiếng Mường là Te tấc te đác) là bộ sử thi của người Mường, kể về sự hình thành trời đất, muôn vật và buổi đầu lập mường. Theo Wikipedia tiếng Việt, hiện đã sưu tầm được khoảng mười bản, bản trung bình khoảng 8.000 câu và bản dài nhất 16.000 câu; tác phẩm được lưu truyền truyền miệng và đầy đủ nhất dưới hình thức "mo", tức lời hát cúng của thầy mo^[4].

Báo Văn hóa cho biết Mo Mường là loại hình tín ngưỡng dân gian được thực hành trong tang lễ của người Mường, gồm ba thành tố: môi trường diễn xướng, lời mo, và nghệ nhân (thầy mo) cùng công cụ hành nghề là túi khót. Các nghệ nhân được báo dẫn mô tả lời mo là "bộ bách khoa thư" dân gian của người Mường, có hai hình thức là mo đơn một thầy và mo dun do ba thầy cùng thực hiện^[2]. Do mo có nhiều văn bản khác nhau, nghiên cứu sinh Cao Thị Mai chọn bản "Mo Sử thi và thần thoại dân tộc Mường" của nhóm Vương Anh biên soạn làm tư liệu chính, chỉ dùng các phần "Mo trêu" và "Mo lên trời"^[3].

Nội dung

Nhà thơ Vương Anh tóm lược trên Báo Nhân Dân: đất sinh ra cây si, cây si sinh ra quê Mường, làng xóm; một bọc trứng thiêng sinh ra cả gia đình; đôi chim Trùng, chim Tót báo hiệu sự sống sinh sôi. Từ khi có đất, có nước, con người phải lo sinh hoạt, và những nhân vật trong mo đi tìm ra lửa, nước, rượu, trâu, bò, gà, lợn, giống lúa^[1].

Hình tượng nổi bật là cây Chu "đá, lá đồng, bông thau, quả thiếc", tượng trưng cho sự giàu có và sức lao động tập thể. Theo mo, cây được kéo từ đồi Lai Li Lai Láng ở Mường Ca Da về nơi Đồng Chì tam quan kẻ chợ; để kéo cây, người ta giết Tặm Tạch, một người lao động bình thường, lấy máu bôi vào rìu và xương làm đòn bẩy. Vương Anh xem đó là hình ảnh hy sinh bất tử, còn các chương cuối như "Đánh quạ điên", "Đánh cá điên", "Lo xống áo cho vua", "Đưa vua về Đồng Chì tam quan kẻ chợ" kể việc đưa "vua" của cộng đồng Mường về Đồng Chì; ông cho rằng "vua" ở đây khác ông vua triều đình mà là biểu tượng của ý thức cộng đồng^[1]. Ông cũng thuật lại nhận xét của giáo sư Niculin rằng tác phẩm khéo kết hợp các nguồn thần thoại với biến cố chính trị, xã hội^[1].

Cách tiếp cận của giới nghiên cứu

Các cách đọc về tác phẩm khá khác nhau. Luận án của Cao Thị Mai (Đại học Hồng Đức) đọc mo Đẻ đất đẻ nước theo lý thuyết phê bình sinh thái, cho rằng người Mường xưa lý giải muôn loài cùng có nguồn cội là "Mẹ Tự nhiên – Mẹ Vũ trụ" và qua mo truyền lại tri thức, nguyên tắc ứng xử với môi trường sống^[3]. Về vùng văn hóa, Mai Thị Hồng Hải so sánh văn học dân gian Mường ở Thanh Hóa và Hòa Bình: ở Thanh Hóa có sự hòa trộn văn hóa Mường – Thái, ở Hòa Bình nét Mường là chủ đạo; các thể loại chung như xường, lời cúng, thơ lịch sử, nhưng lời văn, quy mô cấu trúc và một số mô-típ khác nhau theo vùng^[5]. Wikipedia tiếng Việt cho rằng nơi phát tích của sử thi được cho là ở xã Thiết Ống (Thanh Hóa), nơi còn dấu tích Đồi Chu^[4].

Bảo tồn

Tại hội thảo quốc tế về Mo Mường tổ chức ở Hòa Bình đầu năm 2023, các nhà khoa học trong và ngoài nước thảo luận về giá trị của di sản này; Báo Văn hóa ghi hội thảo nằm trong kế hoạch xây dựng hồ sơ khoa học đệ trình UNESCO. Một học giả quốc tế được báo dẫn nhận xét rất ít tài liệu về Mo Mường được dịch sang tiếng Anh, ngoại trừ một chuyên luận của Lê Văn Lợi (2018) và nghiên cứu so sánh của Nina Grigoreva (2015) về sử thi thần thoại Đẻ đất đẻ nước^[2].