Mộ cự thạch Hàng Gòn (Long Khánh, Đồng Nai)

Phát hiện năm 1927

Mộ cự thạch Hàng Gòn nằm ở xã Hàng Gòn, thị xã Long Khánh cũ, nay thuộc tỉnh Đồng Nai. Theo VietnamPlus, kỹ sư cầu đường người Pháp J. Bouchot phát hiện di tích năm 1927 khi thi công con đường từ Long Khánh đi Bà Rịa^[1]. VTC News kể thêm rằng ông thấy một tảng đá nhô cao cạnh gốc cây cổ thụ và khai quật trong khoảng một tháng, từ 14/4 đến 16/5/1927, rồi công bố kết quả các năm 1927 và 1929^[2]. Cũng theo bài này, nhà nghiên cứu Henri Parmentier về sau ba lần đến xem mộ và phác thảo cấu trúc ban đầu; bản vẽ suy đoán của ông nay được dựng thành mô hình trưng bày trong nhà bao che hầm mộ^[2]. VietnamPlus ghi năm 1928 di tích được đưa vào danh mục các di tích lịch sử với tên "Mộ Đông Dương – mộ Dolmen Hàng Gòn"^[1].

Cấu trúc hầm mộ

Hầm mộ là một dạng dolmen: hình hộp chữ nhật dài 4,2 m, ngang 2,7 m, cao 1,6 m, ghép từ sáu tấm đá hoa cương mài khá nhẵn ở mặt ngoài. Bốn tấm dựng làm vách, hai tấm nằm ngang làm đáy và nắp, liên kết bằng hệ thống rãnh đục^[1][3]. Xung quanh còn nhiều trụ đá hoa cương cao khoảng 7,5 m, tiết diện chữ nhật 1,1 × 0,3 m, phần lớn đầu trụ được khoét lõm hình yên ngựa^[1]. Các nguồn nêu trọng lượng không giống nhau: VietnamPlus viết các tấm và trụ đá nặng khoảng 30 – 40 tấn^[1], VTC News ghi mỗi tấm khoảng 10 tấn^[2], còn Dân trí (bản tiếng Anh, dẫn Nhân Dân) nói riêng tấm nắp nặng hơn 10 tấn, dày trên 30 cm^[4]. Vì vậy các con số này nên xem là ước tính.

Theo VTC News, các nhà địa chất cho rằng đá hoa cương dùng làm mộ chỉ có ở khu vực Đà Lạt hoặc Phan Rang, nghĩa là phải được chuyển đi hơn 100 km trong điều kiện chưa có đường thủy hay đường bộ thuận tiện^[2][3]. Một số chuyên gia được VietnamPlus dẫn nhận xét rằng công trình đòi hỏi huy động sức lao động của cả cộng đồng và tổ chức chặt chẽ^[1].

Khảo sát năm 2006 và niên đại

Năm 2006, Ban Quản lý Di tích và Danh thắng Đồng Nai phối hợp Trung tâm Nghiên cứu Khảo cổ học thuộc Viện Khoa học xã hội TP. Hồ Chí Minh đào thám sát gần 400 m2 với 58 hố quanh mộ. Họ thu được nhiều mảnh gốm cổ, dấu vết than tro và đất cháy trong tầng văn hóa, cùng hai chiếc tù và bằng đồng, hai thẻ đá và một bàn mài^[2]. Năm mẫu than được định tuổi bằng C14, mẫu sớm nhất khoảng 150 năm trước Công nguyên, mẫu muộn nhất khoảng 240 năm sau Công nguyên; các chuyên gia kết luận quanh mộ từng là nơi cư trú của cộng đồng người cổ, có thể là chủ nhân của mộ^[2]. Nơi khác ghi khoảng niên đại này là từ 150 năm trước Công nguyên đến 24 năm sau Công nguyên^[1]; đây là chỗ các nguồn lệch nhau về mốc cuối, chưa thể xác định từ nguồn báo chí.

Theo VTC News, bộ vũ khí qua đồng Long Giao cách mộ khoảng 5 km về phía đông từng được Bảo tàng Đồng Nai sưu tầm, và những chiếc tù và mới được coi là "gạch nối" giữa bộ qua ấy với mộ cự thạch, gợi ý chủ nhân có thể là cộng đồng giỏi binh nghiệp; bài viết nhấn mạnh đây mới là kết quả ban đầu^[2].

Những điều chưa biết

Bouchot từng báo cáo trong mộ có nhiều vòng đá, đồ gốm và vài bình nhỏ chứa lớp đất nâu lẫn tro, nhưng theo bản tin của Dân trí các cuộc khai quật gần đây không tìm thấy những thứ ấy; từ báo cáo của Bouchot, bài báo viết rằng các nhà khảo cổ nay tin mộ ban đầu là mộ chung của một nhóm người cổ, có thể là tổ tiên của các dân tộc Mạ, Chơ Ro, Xtiêng^[4]. Đó là một cách đọc, chưa phải kết luận. VTC News cũng ghi rằng còn nhiều ý kiến về đồ án phục dựng nhà mồ ban đầu: nếu phỏng theo nhà mồ của các dân tộc Tây Nguyên thì khó khớp vì chi tiết đá còn lại không đủ dựng một ngôi nhà, và hệ thống móng giữ cột đá chưa được tìm thấy^[2]. Giám đốc Ban Quản lý Di tích và Danh thắng Đồng Nai được trích lời rằng chủ nhân kiến trúc và hình thức tín ngưỡng liên quan vẫn là một ẩn số^[2].

Xếp hạng và đời sống hiện nay

Các nguồn ghi mốc xếp hạng không trùng nhau: Wikipedia tiếng Việt ghi xếp hạng cấp quốc gia ngày 24/12/1982 và quốc gia đặc biệt ngày 23/12/2015^[5], trong khi VietnamPlus ghi Bộ Văn hóa xếp hạng cấp quốc gia năm 1984, còn lễ công bố quyết định quốc gia đặc biệt của Thủ tướng được tổ chức ngày 22/11/2016 tại Đồng Nai^[1]. Cạnh mộ, dân địa phương lập miếu Ông Đá; theo VTC News, hằng năm vào ngày 13/9 âm lịch có lễ hội miếu Ông Đá cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa^[2].