Văn hóa Sa Huỳnh

Từ cồn cát Sa Huỳnh đến một nền văn hóa khảo cổ

Năm 1909, niên giám của Trường Viễn Đông Bác cổ đưa tin về một "kho chum" khoảng 200 chiếc nằm nông dưới cồn cát ven biển Sa Huỳnh, huyện Đức Phổ, Quảng Ngãi^[3]. Người phát hiện là học giả Pháp M. Vinet. Ông thấy trong chum có đồ gốm, công cụ sắt, trang sức thủy tinh và mã não, rồi cho rằng chủ nhân là cư dân sống trên biển, hỏa thiêu người chết và chở chum bằng thuyền vào chôn ven bờ^[1]. Từ đó tên Sa Huỳnh được dùng cho cả nền văn hóa. Đến năm 1975, những cuộc khai quật của M. Colani, O. Janse, H. Fontaine và các học giả khác đã lấy lên gần một nghìn chum mộ ở Quảng Ngãi, Phan Rang, Phan Thiết và Đồng Nai^[2].

Niên đại và không gian phân bố

Mỗi nguồn nêu một mốc riêng vì nhìn vào một giai đoạn khác. Cách nhìn cổ điển đặt Sa Huỳnh vào cuối thời đồng thau, đầu thời sắt, khoảng 2.000 năm trước. Sau năm 1975, khai quật các địa điểm cư trú như Bình Châu, Long Thạnh cho thấy nền văn hóa phát triển từ những lớp "Tiền Sa Huỳnh" cách nay khoảng 3.000–3.500 năm^[1]. Giai đoạn cực thịnh được xác định vào khoảng 2.500–2.000 năm trước^[3], còn các mộ chum được xếp vào khoảng thế kỷ V trước Công nguyên đến thế kỷ I, tức đồng đại với Đông Sơn ở miền Bắc^[2]. Hiện đã biết hơn 80 địa điểm, rải từ Bắc Trung Bộ vào Nam Trung Bộ và lan lên cao nguyên, trung tâm là khu vực Quảng Nam – Quảng Ngãi^[1][3].

Mộ chum và đồ tùy táng

Nét đặc trưng nhất là táng thức dùng chum, vò gốm lớn làm quan tài, chôn đứng trên cồn cát ven biển hoặc gò đất ven sông. Chum có ba dạng chính là hình trụ, hình trứng và hình cầu, thường đậy nắp hình nón cụt^[2][3]. Nhiều chum ít khi còn xương hay tro, nên các nhà nghiên cứu cho rằng có thể đã có tục chôn tượng trưng^[3]. Có khu mộ địa rộng tới cả chục nghìn mét vuông, bố trí có quy hoạch nên các mộ ít cắt phá nhau^[2]. Đồ chôn theo gồm công cụ sắt, gốm tô màu hoặc khắc vạch, cùng trang sức bằng đá ngọc, mã não, thủy tinh^[3].

Khuyên tai hai đầu thú và nghề thủy tinh

Khuyên tai ba mấu và khuyên tai hai đầu thú là hai loại trang sức gắn với hình ảnh Sa Huỳnh^[3][4]. Một nhà bảo tàng ở Quảng Ngãi cho biết các nhà nghiên cứu xem chúng là sản phẩm do chính người Sa Huỳnh sáng tạo, làm bằng đá ngọc hoặc thủy tinh. Việc gán loại ba mấu cho nữ và loại hai đầu thú cho nam chỉ là cách cảm nhận, chưa phải kết luận khảo cổ^[4]. Thủy tinh làm từ cát và nhựa cây, cho ra những chuỗi hạt nhiều màu, được xem là một thành tựu của nền văn hóa này^[4]. Riêng khuyên tai ba mấu còn thấy ở Đồng Nai, Óc Eo, Java, Myanmar, Đài Loan, nên được dùng làm bằng chứng cho mạng giao lưu rộng trong khu vực^[4].

Kinh tế đa dạng và các cảng thị sơ khai

Cư dân Sa Huỳnh sống định cư trên đất liền nhưng hướng mạnh ra biển: trồng lúa nước ở các đồng bằng nhỏ ven biển, làm nương rẫy ở vùng gò đồi, khai thác biển và rừng, làm nghề thủ công và buôn bán^[2][3]. Di vật cho thấy nhiều luồng ảnh hưởng, từ đồ đồng và trống đồng Đông Sơn, công cụ của văn hóa Đồng Nai, tiền và gương đồng Trung Hoa, trang sức mã não, thủy tinh Ấn Độ, đến hạt chuỗi thủy tinh mạ vàng có nguồn từ Tây Á hoặc Địa Trung Hải^[2]. Một số di tích ven biển, như Hậu Xá ở khu vực Hội An, có thể từng là "tiền cảng thị"^[3], có thể nằm trên tuyến thương mại biển quốc tế^[1].

Chủ nhân và mối liên hệ với Chăm Pa

Một bài của bảo tàng cho rằng chủ nhân Sa Huỳnh có cội nguồn từ các văn hóa ven biển cuối thời đá mới, thuộc nhóm tiền Mã Lai – Đa đảo, nên nhiều khả năng nói ngôn ngữ Nam Đảo, bên cạnh sự giao lưu với các nhóm nói ngôn ngữ Nam Á ở vùng núi^[3]. Ở Trà Kiệu, kinh đô của Chăm Pa, các nhà khảo cổ tìm thấy lớp Sa Huỳnh nằm dưới tầng văn hóa Chăm cổ^[1]. Vì thế nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Chăm Pa hình thành trên nền Sa Huỳnh, dưới tác động của yếu tố Trung Hoa và Ấn Độ^[2][3].

Di tích ngày nay và những điểm chưa thống nhất

Di tích khảo cổ văn hóa Sa Huỳnh ở Quảng Ngãi đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt, gồm sáu khu vực bảo vệ như Long Thạnh, Phú Khương, Thạnh Đức và quần thể Chăm Pa trong không gian Sa Huỳnh^[4]. Các nguồn còn chưa nhất quán về mốc bắt đầu, mức ảnh hưởng bên ngoài và ranh giới với các văn hóa lân cận. Chẳng hạn ở Khánh Hòa, văn hóa Xóm Cồn được xem là khác và sớm hơn "Sa Huỳnh cổ điển", còn một số mộ chum ở Nam Trung Bộ lại có nét gần với văn hóa Đồng Nai^[3].