Khởi nghĩa Lê Ngọc (Lê Cốc) và bia Trường Xuân (năm 618)

Bia Trường Xuân

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, bia Trường Xuân là một trong hai tấm bia cổ quý hiếm nhất đã phát hiện ở Việt Nam, dựng năm Đại Nghiệp thứ 14 đời Tùy (618) ở thôn Trường Xuân, xã Đông Ninh, huyện Đông Sơn, Thanh Hóa. Đỉnh bia trang trí đôi rồng đấu lưng vào nhau, trán bia hình bán nguyệt khắc ba hàng mười hai chữ triện "Đại Tùy Cửu Chân quận Bảo An đạo tràng chi bi văn". Phần lớn chữ trên bia đã mờ^[1]. Wikipedia tiếng Việt ghi bia được giáo sư Đào Duy Anh phát hiện năm 1960; hiện bia nằm ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Hà Nội^[4].

Văn bia nói gì

Theo bảo tàng, phần chữ còn đọc được ca ngợi Phật pháp, đạo học và sự nghiệp của viên thứ sử Cửu Chân họ Lê (Lê Cốc hay Lê Ngọc), người lập Bảo An đạo tràng, nơi thờ Phật, và cho dựng bia. Theo tài liệu ghi chép, ông cùng các con nổi dậy chống nhà Đường năm 618; vì vậy bảo tàng coi bia vừa là chứng cứ cho sự du nhập sớm của Phật giáo, vừa phản ánh phong trào chống ách đô hộ của các triều đại Trung Hoa thời này^[1]. Một bài khác của bảo tàng, đăng lại từ Báo Bắc Ninh, ghi cuối bia có họ tên tác giả văn bia và ngày 8 tháng 8 năm Mậu Dần niên hiệu Đại Nghiệp, tức 18/8/618, và gọi Lê Cốc là hào trưởng cùng con cháu nổi dậy chống nhà Đường^[2].

Các nguồn không thống nhất về chức vị và tên: bảo tàng dùng "thứ sử", bài đăng lại thì dùng "hào trưởng"; Wikipedia ghi ông là thái thú. Tên làng, xã cũng có hai cách ghi, xã Đông Ninh hoặc xã Đông Minh^[1][2][4]. Bài không xác định bản nào đúng.

Lê Ngọc và cuộc kháng chiến

Wikipedia tiếng Việt, dựa vào thần tích của đền thờ ông, kể rằng Lê Ngọc xuất thân dòng quan lại, từng là Nhật Nam thái thú rồi Cửu Chân thái thú đời Tùy. Cuối đời Tùy, khi nhà Đường thay Tùy, ông không thần phục mà theo Tiêu Tiển, người xưng vương ở đất Ba Lăng (Hồ Nam), cùng chống Đường và chia các con giữ các nơi^[4]. Cũng theo Wikipedia, ông đóng ở Đông Phố (Đồng Pho), gọi là kinh đô Trường Xuân; năm 622 Tiêu Tiển bị Đường diệt, thái thú Giao Chỉ Khâu Hòa đầu hàng, còn Lê Ngọc không hàng mà lui về trấn thủ địa phương, rồi sau gần ba năm chống quân Đường thì thất bại, gia đình tử nạn^[4].

Đây là phần dựa chủ yếu vào thần tích và bài Wikipedia, chứ không phải văn bia; bảo tàng chỉ nói ông cùng các con nổi dậy năm 618 và không kể diễn biến. Nguồn tiếng Việt về Lê Ngọc cũng khá ít. Báo Thanh Hóa, giới thiệu đền thờ ông, xếp bia Trường Xuân vào các văn bia cổ còn lại và gọi ông là Thái thú Cửu Chân, "Hoàng đế" Lê Ngọc, nhân vật có ảnh hưởng ở vùng Cửu Chân thế kỷ VII; bài này chỉ cho biết đền thờ ở làng Trường Xuân, xã Đông Ninh^[3].

Thờ phụng

Wikipedia ghi hai đạo sắc phong niên hiệu Cảnh Hưng thứ 1 (1740) còn lưu ở làng Trường Xuân, coi ông là người "hộ quốc tý dân" và tôn là "Hoàng đế"; nhiều làng quanh Đông Sơn, Nông Cống lập đền thờ ông cùng vợ con, các con được tôn như Chàng Cả, Chàng Hai, Chàng Út đại vương. Đền thờ Lê Ngọc ở xã Đông Ninh được tỉnh Thanh Hóa xếp hạng di tích cấp tỉnh^[4]. Một số chi tiết thờ phụng ở nhiều nơi trong bài Wikipedia dựa vào dân gian và thần tích địa phương, nên bài này chỉ nêu khái quát.

Ý nghĩa và giới hạn

Điều chắc chắn nhất là hiện vật: tấm bia năm 618, nội dung ca ngợi Phật pháp và công lao của một viên chức họ Lê ở Cửu Chân, đã được bảo tàng giới thiệu cùng ghi chép rằng người này cùng con nổi dậy chống nhà Đường^[1][2]. Phần diễn biến cuộc khởi nghĩa, tước vị "Hoàng đế" và các chi tiết gia đình được kể từ thần tích và sách vở đời sau. Vì vậy các số liệu ngày tháng và vai trò của từng nhân vật cần đối chiếu thêm với sử liệu như Cựu Đường thư, Tư trị thông giám trước khi dùng làm kết luận học thuật.