Gia Định báo – tờ báo chữ quốc ngữ đầu tiên

Ra đời

Gia Định báo là tờ báo chữ quốc ngữ đầu tiên, được coi là điểm khởi đầu của lịch sử báo chí tiếng Việt^[4]. Một nghị định của Thống đốc Nam Kỳ ngày 1/4/1865 cho phép xuất bản; giấy phép được cấp cho người Pháp Ernest Potteau, thông ngôn tại phủ Thống đốc^[1][3]. Số đầu tiên ra ngày 15/4/1865 tại Sài Gòn^[1][2][3]. Báo được phát hành ở ba tỉnh miền Đông Nam Bộ do Pháp kiểm soát lúc đó^[3].

Các nguồn mô tả vai trò của những người sáng lập khác nhau. Báo Pháp luật Việt Nam viết rằng Potteau điều hành khoảng bốn năm, đến ngày 16/9/1869 giao cho Trương Vĩnh Ký, người Việt đầu tiên quản lý một tờ báo tiếng Việt^[1]. DoanhnhanPlus cho biết Trương Vĩnh Ký đã làm đơn xin xuất bản từ năm 1865 và ghi ông được bổ nhiệm giám đốc, cùng Huỳnh Tịnh Của làm chủ bút, theo nghị định ngày 15/5/1869^[3]. VietnamPlus gọi Trương Vĩnh Ký là người sáng lập, giữ vai trò chủ nhiệm, còn Potteau là người đầu tiên quản lý, tổ chức in ấn và phát hành^[2]. Bài này không chọn một cách hiểu duy nhất.

Hình thức và nội dung

Ban đầu báo ra mỗi tháng một kỳ vào ngày 15, sau đó hai kỳ mỗi tháng, cuối cùng mỗi tuần một kỳ vào thứ Ba; khổ 25 x 32 cm, mỗi số dài từ 4 đến 12 trang^[2][3]. Những năm đầu, báo chủ yếu đăng công vụ như nghị định, thông tư, tin bổ nhiệm, bố cáo của nhà nước, kèm phần tạp vụ gồm rao vặt về đất đai, nhà cửa và án lệ; trang 4 có mục quảng cáo^[1][3]. Từ thời Trương Vĩnh Ký, báo đăng thêm nghiên cứu lịch sử, thơ và truyện cổ tích^[1][2][3].

Ban biên tập thời kỳ này gồm Trương Vĩnh Ký, Tôn Thọ Tường, Trương Minh Ký và Huỳnh Tịnh Của^[1]. Theo nhà ngôn ngữ Lê Khắc Cường (được DoanhnhanPlus dẫn), văn phong của báo giản dị, gần với lời nói của người Nam Bộ; mục tiêu nêu ra là truyền bá chữ quốc ngữ, khuyến khích việc học theo lối mới^[3].

Thời gian tồn tại và tư liệu còn lại

Các nguồn không thống nhất về thời gian tồn tại. Báo Pháp luật Việt Nam ghi báo tồn tại 32 năm, kết thúc năm 1897^[1]; DoanhnhanPlus ghi 44 năm, số cuối đề ngày 31/12/1909 và báo ngừng ngày 1/1/1910, đồng thời nêu rằng các văn bản xác định mốc bắt đầu và kết thúc vẫn cần kiểm chứng thêm^[3].

Số báo cũ nhất còn lưu ở Việt Nam, theo VietnamPlus, là số đề tháng 6/1880 (năm thứ 16) ở Thư viện Quốc gia tại Sài Gòn; ở Pháp, Trường Ngôn ngữ Phương Đông (Paris) lưu số 4 ra ngày 15/7/1865^[2].

Ý nghĩa

Trang chuyên đề của Báo Nhân Dân nhận xét Gia Định báo khởi đầu như một công báo mang chức năng hành chính, về sau mở rộng sang các vấn đề văn hóa, xã hội^[4]. Cũng theo trang này, người Pháp thúc đẩy chữ quốc ngữ như một công cụ cai trị, nhưng chữ viết ấy cũng trở thành phương tiện truyền bá tri thức và tư tưởng tiến bộ^[4]. Sau Gia Định báo, báo chí tiếng Việt tiếp tục phát triển với các tờ như Nông cổ mín đàm và Lục tỉnh tân văn (1907), rồi những tờ chuyên biệt như Nữ giới chung (1918), tờ báo đầu tiên dành cho phụ nữ^[4].