Nguyễn Tất Thành rời bến Nhà Rồng ra đi tìm đường cứu nước (1911)

Bối cảnh và lý do ra đi

Bến Nhà Rồng vốn là cảng thương mại đầu tiên của Sài Gòn, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh^[5]. Ngày 5/6/1911, Nguyễn Tất Thành xuống tàu Amiral Latouche-Tréville với tên Văn Ba, xin làm phụ bếp để sang Pháp^[1][3]. Về lý do, các bài báo dẫn lại hai lời kể của chính ông về sau. Với nhà báo Nga Ôxíp Manđenxtan năm 1923, ông nói từ khoảng 13 tuổi đã nghe các từ Tự do, Bình đẳng, Bác ái và muốn tìm hiểu điều ẩn sau những từ ấy. Với nhà văn Mỹ Anna Louise Strong, ông cho biết người Việt khi ấy hay hỏi ai sẽ giúp thoát ách Pháp, người nghĩ là Nhật, người nghĩ là Anh hay Mỹ, nên ông thấy cần ra nước ngoài xem rõ rồi về giúp đồng bào^[2]. Đây là hồi tưởng viết hoặc kể lại nhiều năm sau, không phải tài liệu đương thời.

Ngày 5/6/1911 và con tàu

Theo Báo Pháp luật Việt Nam, dẫn bài của TS Nguyễn Thị Tình, nguyên giám đốc Bảo tàng Hồ Chí Minh, Nguyễn Tất Thành tự giới thiệu tên Ba với chủ tàu của hãng Chargeurs Réunis (quen gọi là hãng Năm Sao) và được nhận làm phụ bếp từ ngày 2/6/1911. Ngày 3/6 ông nhận thẻ nhân viên tên Văn Ba, và trưa 5/6 tàu nhổ neo rời bến Nhà Rồng^[1]. Các nguồn viết tên tàu theo nhiều cách: Amiral Latouche-Tréville, Admiral Latouche Tréville, hay "Đô đốc Latouche-Tréville"^[1][2][4].

Công việc trên tàu nặng và lương thấp, và các nguồn không cho cùng một con số. Theo Báo Hà Tĩnh, ngày làm việc kéo dài từ 4 giờ sáng đến 9 giờ tối, không nghỉ suốt tháng, tiền công không quá 50 phrăng một tháng^[3]. Báo Pháp luật mô tả một trang sổ lương sao từ sổ của tàu, do Bảo tàng Hồ Chí Minh sưu tầm tại Trung tâm lưu trữ hải ngoại ở Aix-en-Provence (Pháp): tên Văn Ba cùng hai người Việt khác là Lê Quang Chi và Nguyễn Văn Trị đều được ghi 45 phrăng một tháng, trong khi phụ bếp người Pháp hưởng gấp ba; sau các khoản khấu trừ ông chỉ còn nhận 10 phrăng^[1]. Việc được giao gồm nhặt rau, vác khoai, rửa nồi, cào lò, xúc than^[1]. Cả hai bài đều dẫn cuốn Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch, ký tên Trần Dân Tiên, cho một số chi tiết^[1][3].

Hải trình đầu tiên

Báo Pháp luật kể tàu ghé Singapore, Colombo (Sri Lanka) và một cảng ở Ai Cập rồi đến Marseille sau khoảng một tháng; Nhân Dân tiếng Anh ghi tàu cập cảng Marseille ngày 6/7/1911^[1][4]. Sau đó tàu còn đi Le Havre, Dunkerque rồi trở lại Marseille; cuối tháng 10/1911 nó về Sài Gòn, rồi ông lại theo tàu sang Pháp^[1]. Năm 1912 ông làm phụ bếp trên một tàu chở hàng đi vòng quanh châu Phi^[1][3]. Nhân Dân tóm tắt rằng từ 1911 đến 1920 ông đến nhiều nơi ở châu Âu, Á, Phi và Mỹ, dừng khá lâu ở Mỹ, Anh và Pháp, làm nhiều nghề như phụ bếp, cào tuyết, đốt lò, chụp ảnh, làm vườn, vẽ thuê^[2]. Cũng theo bài này, ông trở về nước đầu năm 1941, sau khoảng 30 năm ở nước ngoài^[2]. Nhân kỷ niệm 110 năm, theo Nhân Dân tiếng Anh, chính quyền Marseille cùng các tổ chức gắn một tấm biển ở trụ sở báo La Marseillaise, cách Vieux Port khoảng 200 m, ghi việc ông đặt chân đến nước Pháp tại đây năm 1911^[4].

Địa điểm và cách ghi nhớ

Theo Wikipedia tiếng Anh, năm 1979 tòa nhà trụ sở cũ của cảng được chuyển thành khu tưởng niệm; nay là Bảo tàng Hồ Chí Minh chi nhánh Thành phố Hồ Chí Minh^[5]. Ngày 5/6 hằng năm được báo chí nhắc lại với tên "ngày Bác Hồ ra đi tìm đường cứu nước"^[1][2]. Năm 2020, Bảo tàng Hồ Chí Minh giới thiệu trang sổ lương nói trên tại một trưng bày chuyên đề, và năm 2021 một trưng bày ở Phủ Chủ tịch công bố tư liệu về hải trình của tàu^[1].

Cần lưu ý rằng phần lớn bài báo đọc được là bài kỷ niệm, cùng dựa vào một số tài liệu chung (hồi ký, lời kể của chính nhân vật) nên các chi tiết như giờ làm, tiền công, ngày nhận việc chưa được đối chiếu với nhiều hồ sơ độc lập; hiện vật sổ lương là ngoại lệ.