Dân tộc Lào

Tên gọi và nguồn gốc

Người Lào tự gọi là Thay, Thay Duồn hoặc Thay Nhuồn; tên gọi khác là Phu Thay, Phu Lào. Cộng đồng có hai nhóm địa phương là Lào Bốc (Lào Cạn) và Lào Nọi (Lào Nhỏ)^[1][2]. Điều tra ngày 1/4/2019 ghi nhận 17.532 người^[1].

Theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, người Lào có nguồn gốc di cư từ nước Lào sang^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho biết họ có mặt ở Tây Bắc từ khoảng thế kỷ XIII - XIV^[2].

Địa bàn cư trú

Người Lào sống xen kẽ với người Thái, người Lự và người Khơ Mú ở các huyện Điện Biên, Phong Thổ (Lai Châu) và Sông Mã (Sơn La)^[1] (tên huyện theo cách ghi của nguồn). Bản thường nằm ở đất bằng dưới chân núi hoặc dọc theo suối^[2]. Ở tỉnh Điện Biên, người Lào cư trú tập trung tại 23 bản thuộc 9 xã của hai huyện Điện Biên và Điện Biên Đông^[4].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Lào thuộc nhóm Tày - Thái, ngữ hệ Thái - Ka Đai; chữ viết theo mẫu tự Sanscrit^[1]. Sách chép trên lá cọ vẫn do các thầy cúng (mo lắm) giữ. Xưa kia, con trai phải học kinh Phật từ 3 đến 7 năm; người học xong gọi là Siêng, nghĩa là người giỏi chữ^[1].

Kinh tế truyền thống

Người Lào trồng lúa nước, có kỹ thuật dẫn nước vào ruộng, đồng thời làm nương và chăn nuôi gia súc, gia cầm^[1]; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đánh giá kỹ thuật trồng lúa nước của họ ngang với người Thái, Tày, Nùng^[2]. Hái lượm giữ vai trò nhất định: củ mài, măng, nấm hương, mộc nhĩ, mật ong, rau và quả dại, tuy hình thức này nay không còn phổ biến^[2].

Thủ công gia đình phát triển, nổi bật là gốm làm bằng bàn xoay (chum, vại, vò, ché, nồi), dệt thổ cẩm, rèn và chạm bạc^[1]. Theo bảo tàng, gốm bàn xoay nổi tiếng ở Mường La (Sơn La) và nghề dệt ở huyện Điện Biên^[2]. Người Lào ăn nếp là chính, ưa các món từ cá, nổi bật là món pàđẹc (cá ướp)^[1]; món "lạp" (gỏi cá hoặc gỏi thịt) dùng trong lễ hội và khi đãi khách^[2]. Họ quen dùng gùi và gánh đôi dậu, giỏi đi thuyền, có nơi dùng ngựa thồ^[1].

Nhà ở

Người Lào ở nhà sàn rộng, thoáng, cột kèo chạm khắc tinh xảo; mái kéo dài tạo hiên để đặt khung cửi^[1]. Nhà có mái hình mai rùa tương tự nhà người Thái Đen, chia làm hai phần: phía ngoài để ăn uống, bếp núc và sinh hoạt chung, phía trong là các buồng ngủ riêng; nhà trưởng họ hoặc thầy cúng có thêm buồng thờ cúng. Nhiều gia đình vẫn ở nhà sàn, một số cặp vợ chồng trẻ chuyển sang nhà xây lợp ngói^[2].

Trang phục

Phụ nữ Lào mặc váy dài tới bắp chân, gấu thêu hoa văn sặc sỡ, đi cùng trâm bạc và khăn piêu được chạm hoặc thêu khéo léo^[1]. Bảo tàng ghi nhận váy áo trang trí hoa văn ở thân và gấu váy, với các mô típ như voi, dấu chân hổ, con cua, kèm khăn quàng và trâm bạc cài tóc^[2]. Trang phục nam đơn giản hơn, làm bằng vải bông nhuộm chàm, gồm khăn đội đầu, áo cổ đứng có hai túi ở vạt dưới và quần kiểu lá tọa thắt dây lưng; ngày nay trang phục truyền thống thường mặc vào lễ tết và sinh hoạt cộng đồng, người lớn tuổi vẫn mặc hằng ngày^[2].

Năm 2024, "Nghệ thuật trang trí trên trang phục của người Lào" ở Điện Biên được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; hoa văn trên trang phục được mô tả là thể hiện đặc trưng văn hóa trong sinh hoạt hằng ngày và chứa nhiều bài học nhân sinh^[4].

Tổ chức xã hội và gia đình

Trước đây người Lào chịu sự quản lý của hệ thống phong kiến Thái nhưng tự quản ở cấp bản, đứng đầu là chẩu bản^[1]. Ngày nay bản có trưởng bản, phó trưởng bản, người phụ trách an ninh và các chi hội đoàn thể; già làng là người cao tuổi có uy tín và giữ vai trò nhất định^[2]. Mỗi người có ba mối quan hệ họ hàng chính là ải Noọng, Lung Ta và Dinh Xao^[1].

Hôn nhân theo nguyên tắc thuận chiều: con trai họ Dinh Xao được lấy con gái họ Lung Ta, chiều ngược lại bị cấm; không có tục anh em chồng hay chị em vợ lấy nhau. Gia đình mang tính phụ quyền rõ nét nhưng đề cao người phụ nữ; sau cưới, cô dâu về nhà chồng. Gia đình thường bền vững, con trai và con gái được chăm sóc như nhau; trẻ sơ sinh được đặt tên sau một tháng^[1]. Hiện nay việc kết hôn thực hiện theo Luật Hôn nhân và Gia đình, nam đủ 20 tuổi, nữ đủ 18 tuổi^[2].

Chỉ người đứng đầu bản được hỏa táng, các trường hợp khác được chôn cất. Lễ hỏa táng do chẩu hua (sư ông) chủ trì, kết hợp nghi thức Phật giáo đã được cải biến theo truyền thống tộc người. Người Lào không khóc trong đám tang vì quan niệm cái chết chỉ là sự chuyển đổi của thế giới^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Lào tính theo Phật lịch, đón Tết Bun Pi May vào tháng 4 âm lịch^[1][2]. Vào ngày rằm và ngày 30 hằng tháng, họ dâng hoa quả lên tháp theo nghi thức Phật giáo^[1][2]. Về nông nghiệp có lễ cầu mưa (Xo Nặm Phôn) và tục ăn cơm mới; mỗi nhà có bàn thờ tổ tiên, mỗi bản có thầy cúng (món) chữa bệnh khi có người ốm^[1]. Bdttg cho rằng Phật giáo từng ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống văn hóa, xã hội, nhưng hiện nay người Lào ở Việt Nam không còn theo đạo này và dấu vết chỉ còn trong các công trình như tháp ở Mường Luân^[1]; còn Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam mô tả người Lào theo Phật giáo, tính theo Phật lịch^[2].

Bun Huột Nặm, Tết té nước của người Lào, tổ chức ở bản Na Sang 1, xã Núa Ngam, huyện Điện Biên. Hoạt động gồm lễ cúng, buộc chỉ cổ tay cầu may, đoàn đi xin nước từng nhà, cúng thần sông, thần suối, ra suối tắm, té nước, chơi trò dân gian và múa lăm vông. Lễ hội cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, đồng thời gột rửa điều không may và bày tỏ lòng biết ơn người khai phá lập bản, thần linh và tổ tiên; năm 2017 lễ hội được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[3].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Người Lào có kho văn học dân gian phong phú gồm huyền thoại, cổ tích và dân ca; phụ nữ giỏi hát và múa dân gian^[1]. Các làn điệu có khắp lăm, kạp, ăn nẳng xử, cùng điệu múa lăm vông uyển chuyển theo tiếng trống^[2]. Do sống xen kẽ lâu đời với người Thái, văn nghệ Lào chịu ảnh hưởng nhất định từ văn hóa Thái^[1]; bảo tàng còn nhắc tới ảnh hưởng của người Kinh và của người Lào bên kia biên giới^[2].