Làng gò, đúc đồng Đại Bái (Bắc Ninh)

Làng và nghề

Đại Bái, xưa còn gọi là Văn Lãng hay làng Bưởi, nằm trên dải đất cao bên sông Bái Giang, thuộc huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh^[2]; theo một bài báo năm 2026, làng thuộc xã Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh^[4]. Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công bố theo Quyết định số 246/QĐ-BVHTTDL ngày 19/1/2016 (gồm 15 di sản) có mục “Nghề gò đồng Đại Bái, Bắc Ninh”^[1]. Danh mục ghi là “gò đồng”, trong khi nhiều bài báo gọi là “đúc đồng”; quy trình của làng gồm cả đúc khuôn lẫn gò sửa và chạm trổ^[3][4].

Tổ nghề và truyền thuyết

Theo tư liệu di tích mà VOV ghi lại, vào đầu thế kỷ XI ông Nguyễn Công Truyền sáng tạo nghề gò đồng với nhiều mẫu mã mới và truyền nghề cho dân làng; sau khi ông mất, dân làng tôn ông làm tổ nghề^[2]. Một bài báo khác viết ông là một danh tướng đời Lý, sau khi cha mất thì từ quan về quê dạy nghề cho dân làng^[5]. Đây là cách kể của địa phương và báo chí, chưa có sử liệu độc lập xác nhận. Lễ giỗ tổ nghề được tổ chức vào ngày 29 tháng 9 âm lịch hằng năm^[2]. Báo chí thường nói nghề có bề dày khoảng một nghìn năm^[3]; Báo Ảnh Việt Nam ghi “gần 940 năm tuổi”^[4].

Theo VOV, khoảng hai thế kỷ trước, thợ giỏi của làng lên Thăng Long lập phường nghề thủ công, nhiều chủ cửa hàng trên phố Hàng Đồng (Hà Nội) có gốc từ Đại Bái; sau này làng lập các phường hội và chuyên môn hóa nghề^[2].

Kỹ thuật và sản phẩm

Quy trình chính gồm pha chế hợp kim, tạo khuôn, rót đồng nóng chảy, phá khuôn, gia công và đánh bóng; các bước quan trọng vẫn làm thủ công và đòi hỏi tay nghề cao^[4]. Tỷ lệ hợp kim là bí quyết riêng của từng lò, sau khi đúc phôi là công đoạn chạm khắc chìm, nổi và có khi khảm vàng, bạc, đá quý lên bề mặt^[5][3]. Trước đây làng chủ yếu làm đồ gia dụng bằng đồng thau như thau, chậu, mâm, nồi, chảo; ngày nay sản phẩm là đỉnh đồng, lư hương, hoành phi, câu đối, tranh đồng, tượng đồng, bình hoa và đồ thờ cúng^[4]. Theo VOV, các xóm từng chuyên nghề riêng: xóm Ngoài làm nồi đồng, xóm Tây làm mâm và chậu, xóm Giữa làm siêu đun nước và niêu, xóm Sôn làm âu đựng trầu và đồ thờ^[2].

Quy mô và thách thức

Các số liệu về quy mô khác nhau theo thời điểm và cách thống kê. Năm 2017, VOV ghi gần 70 doanh nghiệp, hơn 700 hộ làm nghề và khoảng 1.700 lao động^[2]. Báo Nhân Dân (2025) nêu hiện có 300 hợp tác xã và doanh nghiệp, 350 hộ làm nghề, 15 doanh nghiệp lớn xuất khẩu sang Nhật Bản, Hàn Quốc và Liên minh châu Âu^[3]; Báo Ảnh Việt Nam (2026) ghi khoảng 1.000 hộ và khoảng 30 doanh nghiệp lớn^[4].

Làng nghề từng chịu áp lực lớn về môi trường. Năm 2014, Tạp chí Công Thương ghi nhận hơn 200 lò đúc đồng, nhôm hoạt động, phần lớn ống khói không đạt chuẩn, khói bụi và tiếng ồn vượt mức cho phép nhiều lần, nước thải chứa axit, xút không được thu gom mà xả ra sông, ao, mương. Tỉnh Bắc Ninh khi đó phê duyệt dự án hơn 52 tỷ đồng giai đoạn 2014–2016 để xây khu xử lý nước thải, rác thải và khí thải; bài báo chỉ nêu kế hoạch, không có thông tin về kết quả^[6].