Làng gốm Phù Lãng (Bắc Ninh)

Khái quát

Phù Lãng là làng gốm bên bờ sông Cầu, thuộc huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh, cách Hà Nội khoảng 60 km theo một bài nghiên cứu đăng ở Tạp chí Di sản văn hóa (2013)^[1]. Các tác giả viết rằng cùng với Thổ Hà (Bắc Giang) và Bát Tràng (Hà Nội), Phù Lãng được xem là một trong ba trung tâm sản xuất gốm cổ truyền ở đồng bằng Bắc Bộ^[1]. Báo Nhân Dân (2006) ghi nhận trong ba nơi ấy, Thổ Hà gần như đã tắt lửa, Bát Tràng thuộc về Hà Nội, và ở Kinh Bắc chỉ còn Phù Lãng^[2]. Theo Báo Nhân Dân (2024), gốm Phù Lãng được xếp hạng di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia năm 2016^[5].

Niên đại: các nguồn chưa thống nhất

Chưa có mốc khởi đầu chắc chắn. Báo Nhân Dân (2006) viết nghề gốm ở đây "để lại dấu ấn lịch sử ngót 10 thế kỷ"^[2]; VietnamPlus (2024) nhắc làng nghề gần 800 tuổi^[4]; một bài Nhân Dân khác (2024) lại nói làng có 700 năm tuổi^[5]. Nhóm tác giả của Tạp chí Di sản văn hóa nhấn mạnh việc nghiên cứu gốm Phù Lãng dưới góc độ khảo cổ học còn ít, chưa có cuộc khai quật nào đáng kể để xác định niên đại các loại hình; họ phải so sánh hoa văn trên gốm với hoa văn trên các chất liệu khác như gỗ, đá và tự nhận hướng tiếp cận này mới là bước thử nghiệm^[1]. Vì vậy các con số "mười thế kỷ", "tám trăm" hay "bảy trăm năm" nên hiểu là cách nói chung của báo chí, chưa phải kết luận khoa học.

Đất, men và lò

Theo nghệ nhân được Báo Nhân Dân (2014) phỏng vấn, đất sét Thổ Hà màu xanh, Bát Tràng màu trắng, còn đất Phù Lãng hồng đỏ như gạch; sau khi nung, xương gốm chuyển sang hai màu men chủ đạo là nâu vàng và nâu đen, gọi là men da lươn^[3]. Đất xưa phải mua từ nơi khác (Báo Nhân Dân 2006 nói ở Nhơn Hòa, Việt Thống, xa tới 25 km; năm 2014 người thợ nói mua từ Bắc Giang rồi chở bằng đò), phơi cho bạc màu, đập nhỏ, cho ngậm nước, rồi xéo, nề năm đến bảy lần cho mịn trước khi lên bàn xoay^[2][3].

Men làm từ nguyên liệu tự nhiên: tro các loại gỗ như lim, sến, nghiến, táu, trộn với vôi sống, sỏi nghiền nhỏ và bùn phù sa trắng, để khô rồi đập nhỏ, hòa nước khuấy lên^[3]. Gốm thường nung trong lò rồng kiểu lò nằm chia ba khoang; người có kinh nghiệm nhìn màu lửa để biết khi nào gốm chín^[3]. Báo Nhân Dân (2006) ghi lại câu "Nhất xương nhì da, thứ ba dạc lò" và cho rằng ở một thời điểm đó nhiều khâu luyện đất, chế men đã bị làm tắt^[2].

Sản phẩm

Sản phẩm truyền thống chủ yếu là đồ gia dụng, như chum, vò, lọ, bát đĩa phủ men da lươn^[2]; các tác giả trên Tạp chí Di sản văn hóa nêu thêm lư hương là loại hình có số lượng nhiều nhất trong các hiện vật mà họ khảo sát; một số lư hương ở đình, chùa Hà Nội và Bắc Ninh, trong đó có chiếc ở chùa Bút Tháp, được cho là sản phẩm gốm Phù Lãng thế kỷ XVII–XVIII^[1]. Báo Nhân Dân (2024) liệt kê thêm bình gốm, đỉnh, đài thờ và những sản phẩm trang trí hiện nay như thác nước phong thủy, đèn, bình hoa, phù điêu, tranh gốm^[5].

Làng nghề hôm nay

Theo VietnamPlus (2024), lời chủ tịch UBND xã Phù Lãng, làng có hơn 200 hộ làm gốm với khoảng 50 lò nung củi truyền thống và gần 20 lò gas, gần 1.000 lao động, mỗi năm đưa ra thị trường hơn một triệu sản phẩm, doanh thu gần 100 tỷ đồng^[4]. Đây là số liệu do chính quyền địa phương cung cấp, bài chưa đối chiếu được nguồn thống kê khác. Báo Nhân Dân (2006) từng viết làng có gần 300 hộ làm gốm, cạnh tranh gay gắt với đồ dân dụng công nghiệp^[2]; sự khác biệt này cho thấy số hộ thay đổi theo thời gian hoặc cách đếm.

Những thợ trẻ học mỹ thuật công nghiệp trở về làng để đưa thêm mẫu mã mới, vẫn nung bằng củi để giữ nét riêng của gốm^[3][5]. Báo Nhân Dân (2024) kể về một dự án hỗ trợ của JICA (Nhật Bản) từ tháng 8/2021, giúp làng sản xuất các sản phẩm tiết kiệm nguyên liệu và có giá trị kinh tế hơn. Tuy vậy sản phẩm của làng nhìn chung còn đơn giản, kích thước lớn, tốn nguyên liệu, thu nhập của thợ còn thấp so với một số làng gốm khác, và việc tìm mặt bằng tập kết nguyên liệu cũng khó khăn^[5].