Lễ hội Lăng Ông Bà Chiểu (lễ giỗ Tả quân Lê Văn Duyệt)

Nhân vật được thờ và khu lăng

Lăng Lê Văn Duyệt, quen gọi là Lăng Ông - Bà Chiểu, thờ Tả quân Lê Văn Duyệt, người dân còn gọi là Đức Thượng công hay "Ông Thượng"^[5]. Ông là một trong "ngũ hổ tướng" của triều Nguyễn, hai lần giữ chức Tổng trấn Gia Định thành (1812 - 1815 và 1820 - 1832), có đóng góp trong việc đào kênh Vĩnh Tế, mở đường và lập các cơ sở từ thiện; ông mất năm 1832 và sau đó nhân dân lập miếu thờ^[2][5]. Theo Báo Sài Gòn Giải Phóng, lăng vừa là nơi tưởng niệm vừa mang tính chất một ngôi đình, ông được thờ như vị thành hoàng theo nghĩa rộng của vùng Nam Bộ^[5].

Khu lăng nằm giữa bốn con đường Lê Văn Duyệt, Vũ Tùng, Phan Đăng Lưu và Trịnh Hoài Đức, thuộc quận Bình Thạnh cũ, nay là phường Gia Định, Thành phố Hồ Chí Minh^[2][4]. Khu mộ song táng ông và vợ là bà Đỗ Thị Phẫn; mộ được đắp lại dưới triều Thiệu Trị (1841) và tu bổ dưới triều Tự Đức (1848). Miếu thờ gồm tiền điện, trung điện và chánh điện, phối thờ Phan Thanh Giản và Lê Chất; bia "Lê Công Miếu Bi" có niên đại 1894. Năm 1988, lăng được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia^[4].

Thời gian

Lễ giỗ Tả quân kéo dài ba ngày, bắt đầu vào cuối tháng 7 và kết thúc vào mùng 2 tháng 8 âm lịch. Năm 2024 (lễ giỗ lần thứ 192), lễ diễn ra từ 2 đến 4 tháng 9 dương lịch, tức 30 tháng 7 đến mùng 2 tháng 8 âm lịch^[1][3]. Năm 2025 (lần thứ 193), lễ diễn ra từ 21 đến 23 tháng 9^[2]. Ba ngày được gọi là Tiên thường, Chánh giỗ và Hậu thường; theo Báo Sài Gòn Giải Phóng năm 2024, ngày Tiên thường là 30 tháng 7, Chánh giỗ là mùng 1 tháng 8 và Hậu thường là mùng 2 tháng 8^[3].

Nghi lễ

Lễ giỗ được cử hành theo nghi thức tế lễ tiểu cung đình triều Nguyễn^[2][3]. Ngày đầu có cúng Tiên thường, dâng hương, lễ Xây chầu - Đại bội, mời trầu rượu và tặng lộc; ngày Chánh giỗ có tế Tiền hiền, Hậu hiền và Anh hùng liệt sĩ, lễ Tôn Vương - Hồi chầu^[1][3]. Lễ phẩm gồm trà, rượu, trầu cau, bánh Gia Định xưa và trái cây Nam Bộ^[2]. Báo Nhân Dân ghi nhận hàng trăm đoàn từ các đình, miếu, tổ đình cùng người dân Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh lân cận đến dự lễ năm 2025^[2].

Phần hội: hát bội và các loại hình nghệ thuật

Hát bội gắn bó chặt với lễ giỗ. Theo Báo Sài Gòn Giải Phóng, tuồng San Hậu được diễn trong lễ giỗ và Tả quân rất thích vở này khi còn sống^[5]. Năm 2024, Nhà hát Nghệ thuật Hát bội Thành phố diễn các vở Lê Công kỳ án (ngày Tiên thường), Ngũ sắc châu và San Hậu (ngày Chánh giỗ); Đoàn Hoa lan trắng biểu diễn ca cổ tại lăng^[1][3]. Năm 2024 đánh dấu 260 năm ngày sinh của Tả quân (1764 - 2024); nhân dịp lễ giỗ, vở kịch "Đức Thượng công Tả quân Lê Văn Duyệt - Người mang 9 án tử" được công diễn tại Nhà hát Thanh Niên. Ban quản lý di tích cho biết muốn đưa hát bội, cải lương và kịch nói đến gần hơn với khán giả^[1].

Giá trị và bảo tồn

Báo Sài Gòn Giải Phóng nhận định lễ giỗ là hoạt động văn hóa truyền thống nhằm tưởng nhớ tiền nhân, anh hùng liệt sĩ và những người có công mở mang, gìn giữ đất nước, đồng thời giáo dục thế hệ sau hướng về cội nguồn^[3].

Cần phân biệt lễ giỗ với Lễ hội Khai hạ - Cầu an tổ chức ở cùng khu lăng vào mùng 7 tháng Giêng, gồm các phần hạ nêu, khai hạ, khai bút và khai án theo nghi thức tế lễ cung đình triều Nguyễn. Lễ hội này được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022^[5]. Các nguồn đã đọc không cho biết lễ giỗ tháng 7 âm lịch cũng được đưa vào danh mục này.