Lễ hội Phủ Dầy

Giới thiệu

Lễ hội Phủ Dầy là lễ hội mùa xuân của quần thể di tích Phủ Dầy, nơi thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh theo tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, còn gọi theo câu ca “Tháng Ba giỗ Mẹ”^[3][5]. Bài này mô tả lễ hội từ góc độ văn hóa và lịch sử, giữ thái độ trung lập với niềm tin của người thực hành.

Địa điểm và di tích

Theo Báo Pháp luật Việt Nam năm 2024, Phủ Dầy ở làng Vân Cát - Tiên Hương, xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định, là quần thể khoảng 20 di tích gồm phủ, đền, chùa, lăng; di tích chính là Phủ Tiên Hương (phủ chính), Phủ Vân Cát và lăng Chúa Liễu^[3]. Danh mục di sản ghi lễ hội thuộc xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định^[1]. Báo năm 2026 ghi địa điểm là xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình, với ba di tích trung tâm là Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu trong quần thể hơn 20 đền, đình, chùa, lăng, miếu, phủ^[4].

Thời gian

Theo Báo Pháp luật Việt Nam, lễ hội diễn ra từ ngày 1 tháng Ba âm lịch hằng năm, chính hội ngày 3 tháng Ba^[3]. Các mùa gần đây, chương trình công bố thường tính từ mùng 3: năm 2019 khai mạc ngày 7/4 (mùng 3 tháng Ba), kéo dài sáu ngày đến 12/4^[5]; năm 2026 khai mạc tối 19/4 (mùng 3 tháng Ba) và kéo dài đến 24/4 (mùng 8 tháng Ba)^[4].

Phần lễ

Các nghi lễ chính gồm tế khai hội, lễ rước nước “mộc dục” (tắm) tượng Thánh, lễ chính hội ngày 3 tháng Ba, lễ rước đuốc tối mùng 5 và rước Mẫu thỉnh kinh từ Phủ Tiên Hương lên chùa Gôi^[3]. Chương trình năm 2026 ghi rước Mẫu thỉnh kinh từ Phủ Vân Cát lên chùa Báng (Linh Sơn tự) ngày 21/4, tối cùng ngày có lễ rước đuốc tại Phủ Tiên Hương, hôm sau rước Mẫu thỉnh kinh từ Phủ Tiên Hương lên chùa Tiên Hương (Tiên Linh tự)^[4]. Báo Pháp luật Việt Nam mô tả nghi lễ hầu đồng gắn với hát văn, các giá đồng ca ngợi công lao của Thánh Mẫu và các nhân vật tín ngưỡng^[3]. Báo năm 2026 nhận xét lễ hội là sự hòa quyện giữa tín ngưỡng thờ Mẫu và Phật giáo^[4].

Phần hội

Hoa trượng hội, còn gọi là hội kéo chữ, diễn ra ba ngày từ mùng 7 đến mùng 9 tháng Ba; ngoài ra có thi hát văn, cờ người, múa lân, múa rồng, đấu võ, đấu vật, thổi cơm thi^[3]. Năm 2026, chương trình có liên hoan nghệ thuật hát Chầu văn ngày 20/4, thi đấu cờ người, hội kéo chữ ngày 23 - 24/4, cùng hát chèo, trống hội, thả rồng bay và bắn pháo hoa^[4]. Báo Văn hóa năm 2019 ghi thêm lễ rước Mẫu thỉnh kinh từ Phủ Vân Cát đến chùa Linh Sơn, thi xếp chữ và kéo hoa trượng hội^[5].

Giá trị và bảo tồn

Lễ hội Phủ Dầy có số thứ tự 37 trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, được công bố theo Quyết định số 3084/QĐ-BVHTTDL ngày 9/9/2013, thuộc loại hình lễ hội truyền thống^[1]. UNESCO ghi danh “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” (Practices related to the Viet beliefs in the Mother Goddesses of Three Realms) vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016; hồ sơ nêu thực hành này gồm thờ cúng hằng ngày, nghi lễ lên đồng và lễ hội, củng cố quan hệ xã hội và góp phần đề cao vai trò của phụ nữ^[2]. Báo năm 2026 cho biết lễ hội Phủ Dầy và nghi lễ Chầu văn cũng nằm trong danh mục di sản quốc gia^[4].

Báo Văn hóa năm 2019 nêu mối lo về hiện tượng biến tướng và thương mại hóa nghi lễ hầu đồng, hát chầu văn; ban tổ chức khuyến cáo hạn chế đốt vàng mã, đồ lễ để chia lộc, không tổ chức hoạt động trái thuần phong mỹ tục, và cơ quan chức năng cho biết sẽ xử lý các hành vi chặt chém du khách, mê tín dị đoan, cờ bạc trá hình^[5].