Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn (Duy Tiên, Hà Nam cũ)

Lễ cày ruộng đầu năm ở núi Đọi

Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn là lễ hội xuống đồng cày ruộng đầu năm tổ chức ở sân Tịch điền thôn Đọi Tín, xã Tiên Sơn, thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam cũ (nay thuộc Ninh Bình), dưới chân núi Đọi. Theo Báo Nhân Dân, lễ hội được tổ chức vào mùng 7 tháng Giêng hằng năm để tái hiện lễ Tịch điền thời vua Lê Đại Hành, cầu cho một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu^[1]. VietnamPlus ghi nhận kỳ lễ hội xuân Ất Tỵ diễn ra ngày 4/2/2025, tức mùng 7 tháng Giêng^[3]. Báo Nhân Dân cho biết năm 2023 là năm thứ 15 lễ hội được tổ chức, nghĩa là lễ hội được khôi phục từ khoảng năm 2009^[1]; bài này chỉ dựa vào cách tính của báo.

Nguồn gốc lễ Tịch điền

Theo Thanh Niên, lễ Tịch điền vốn là nghi lễ do vua hoặc quan đại diện triều đình đích thân cày ruộng đầu xuân để khuyến khích nông nghiệp, phổ biến ở châu Á qua hàng nghìn năm; từ Trung Quốc, lễ này du nhập vào Đại Cồ Việt trong thế kỷ X^[2]. Bài báo dẫn Đại Việt sử ký toàn thư: năm Thiên Phúc thứ 8 (987), vua Lê Đại Hành cày ruộng tịch điền ở núi Đọi được một hũ nhỏ vàng, năm sau cày ở núi Bàn Hải được một hũ bạc, nên đặt tên ruộng là Kim Ngân^[2]. Báo Nhân Dân cũng nhắc vua Lê Đại Hành chọn vùng Đọi Sơn tổ chức lễ vào mùa xuân năm Đinh Hợi (987), và coi ông là vị vua đầu tiên làm lễ này trong các triều đại phong kiến Việt Nam^[1]. Điểm đáng chú ý: Thanh Niên cho rằng lễ Tịch điền chuyển vào Việt Nam từ Trung Quốc, còn cách nói "vị vua đầu tiên" là của báo địa phương và cần hiểu theo nghĩa sử sách ghi nhận.

Nghi thức

Báo Nhân Dân mô tả nghi trình mở đầu bằng lễ rước chân nhang từ đền thờ vua Lê Đại Hành về chùa Đọi, tiếp đến lễ cáo yết xin Thành hoàng làng mở cửa đình Đọi Tam; nghi lễ chính mở đầu bằng bài văn trình do một vị bô lão của xã Tiên Sơn đọc, tưởng nhớ công ơn vua Lê Đại Hành, ôn lại điển tích cày ruộng được hũ vàng, hũ bạc và cầu mong thần linh phù hộ^[1]. Sau khi dâng hương trên đàn tế thần Nông, linh vị vua Lê Đại Hành và các vị phúc thần, một bô lão thực hiện nghi lễ "nhập linh khí quân vương" rồi đi những sá cày đầu tiên: ba sá cày của bô lão, năm sá cày của các vị lãnh đạo, đại biểu tỉnh, tiếp theo là lãnh đạo thị xã, xã và các bô lão trên cánh đồng Kim Ngân điền^[1]. VietnamPlus có ảnh ông Nguyễn Ngọc An, 75 tuổi, được "vào vai" vua Lê Đại Hành cày ruộng đầu năm năm 2025, cùng nông dân dắt trâu và nghi thức rắc hạt^[3]. Đây là nghi thức tái hiện do địa phương dàn dựng, không phải một nghi lễ liên tục từ thời Lê sơ.

Phần hội

Phần hội năm 2023, theo Báo Nhân Dân, được chú trọng hơn những năm trước, gồm các giải thể thao quần chúng như bóng chuyền hơi, bóng chuyền da, cờ tướng; trò chơi dân gian như đánh đu, bịt mắt bắt dê, giải vật tịch điền; hội thi vẽ, trang trí trâu; cùng các hoạt động văn nghệ và gian hàng trưng bày sản phẩm nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp của thị xã Duy Tiên và tỉnh Hà Nam^[1]. VietnamPlus có các bài ảnh về hội thi vẽ, trang trí trâu năm 2025 và lễ hội với nông dân mang trâu nhà đến sân Tịch điền^[3].

Ý nghĩa và lưu ý

Theo Báo Nhân Dân, lễ hội có ý nghĩa khuyến nông, thể hiện lòng biết ơn tiền nhân khai phá ruộng đồng và đề cao tinh thần "gần dân, trọng nhà nông"^[1]. Những nhận định này là lời trích của báo và chính quyền địa phương. Đơn vị hành chính cũng thay đổi: các bài báo viết Hà Nam, thị xã Duy Tiên, trong khi sau khi sáp nhập Hà Nam thuộc tỉnh Ninh Bình; cần kiểm tra tên đơn vị hiện hành trước khi dùng.