Đào Duy Từ (1572–1634) và hệ thống lũy Đàng Trong

Xuất thân và con đường vào Nam

Đào Duy Từ (1572–1634), hiệu Lộc Khê, quê ở làng Hoa Trai, huyện Ngọc Sơn, xứ Thanh Hóa (nay thuộc tỉnh Thanh Hóa). Theo Tạp chí điện tử Luật sư Việt Nam, cha ông là Đào Tá Hán, một kép hát nổi tiếng từng giữ chức coi đội nữ nhạc trong triều Lê^[1]. Ông học giỏi từ nhỏ, nhưng thời ấy con nhà xướng ca bị xếp vào hạng "vô loài" và không được đi thi. Đại Nam thực lục, qua bản VietNamNet dẫn lại, chép rằng năm 1593 kỳ thi Hương ở Thanh Hóa, quan Hiến ti gạch tên ông vì là con phường chèo; ông phẫn chí, nghe tiếng chúa Nguyễn trọng người học nên quyết vào Nam^[2]. Các nguồn đều nhắc mốc ông rời Thanh Hóa vào mùa đông năm 1625^[1][5].

Câu chuyện vào Nam được kể khá giống nhau: tới Hoài Nhân (Bình Định cũ), hết tiền, ông xin chăn trâu cho một nhà giàu; nhân một buổi văn nhân hội họp, lời đối đáp của ông làm mọi người nể phục; người chủ giới thiệu ông với Khám lý Trần Đức Hòa, rồi Trần Đức Hòa tiến cử ông với chúa Nguyễn Phúc Nguyên^[1][5]. Phần chăn trâu và các đối đáp mang màu sắc giai thoại, nên bài chỉ coi đây là cách các nguồn phổ thông kể lại.

Kế sách phòng thủ Đàng Trong

Theo Luật sư Việt Nam, ông được phong Nha úy Nội tán, tước Lộc Khê hầu, coi việc quân cơ và dự bàn việc nước^[1]. Phần được nhắc nhiều nhất là hệ thống lũy ở phía bắc Đàng Trong. Tháng 3 năm 1630, ông khuyên chúa đắp lũy Trường Dục từ núi tới phá Hạc Hải để chặn quân Trịnh ngược sông Nhật Lệ; năm 1631 ông đề nghị đắp thêm một lũy kiên cố hơn, dài 18 km, chạy từ núi Đâu Mâu qua cửa Nhật Lệ lên đông bắc tới làng Đông Hải, thường gọi là lũy Thầy vì chúa tôn ông làm thầy^[1][5]. VietNamNet cho biết hệ thống Lũy Thầy gồm ba lũy nhỏ xây trong ba năm kể từ 1630, tổng chiều dài 34 km, đắp bằng đất xen ụ súng và vọng gác, lại ghi đây là di tích quốc gia từ năm 1992^[2]. Hai nguồn khác nhau ở số đo và ở tên các lũy nhỏ; bản đồ minh họa trên Wikimedia Commons đánh dấu lũy Trường Dục, Trường Sa và Trấn Ninh quanh cửa Nhật Lệ. Bài này nêu cả hai cách ghi và không phân xử.

Wikipedia tiếng Việt còn kể một mưu kế năm 1630: chúa Nguyễn nhận sắc phong của chúa Trịnh để hoãn binh, rồi ông cho làm mâm đồng hai đáy, giấu trả lại sắc cùng bài thơ chữ Hán "dư bất thụ sắc". Wikipedia coi đây là giai thoại và tự nêu điểm bất hợp lý về thời gian, nên chỉ nên đọc như truyền thuyết^[5].

Văn thơ và binh thư

Luật sư Việt Nam ghi ông là tác giả bài thơ lục bát Ngọa Long cương vãn, bài Tư Dung vãn ca ngợi cửa biển Tư Hiền, và sách Hổ trướng khu cơ dạy bài binh bố trận cùng cách chế tạo vũ khí^[1]. Wikipedia mô tả Hổ trướng khu cơ thiên về thực hành hơn lý luận, chia theo thuyết tam tài thành ba tập Thiên, Địa, Nhân^[5]. Cả hai nguồn đều là tài liệu phổ thông; nghiên cứu văn bản học về các tác phẩm này chưa được đối chiếu ở đây.

Nhiều tài liệu còn xem ông là "ông tổ" của tuồng và bài chòi. Báo Tuổi Trẻ dẫn lời người giữ đền ở Hoài Nhơn và nhận định của một số nhà nghiên cứu rằng ông đã đặt câu thai cho hội đánh bài chòi^[3]. Bài của Học viện Hành chính và Quản trị công cũng gọi ông là "khởi tổ" của hát tuồng và bài chòi^[4]. Đây là truyền thuyết và niềm tin của địa phương hơn là kết luận sử học đã được chứng minh, vì các bài trên không nêu tư liệu gốc.

Qua đời và di tích

Ông qua đời năm 1634, thọ 63 tuổi, chỉ khoảng tám năm làm quan với chúa Nguyễn; chúa cho an táng ở Tùng Châu, Hoài Nhơn^[4]. Triều Nguyễn về sau tôn ông là đệ nhất công thần, thờ ở Thái miếu và truy phong Hoằng quốc công^[4][5]. Hiện có hai đền thờ lớn được công nhận di tích quốc gia: một ở quê Thanh Hóa, một ở Hoài Nhơn, Bình Định cũ (nay thuộc Gia Lai)^[1]. Tạp chí Tổ chức nhà nước và Lao động nêu đền ở Thanh Hóa xếp hạng cấp quốc gia năm 2002 và được tỉnh công nhận điểm du lịch năm 2021^[4]. Thủ từ đền Hoài Nhơn kể đền xây năm 1859 dưới thời Tự Đức^[3], trong khi mô tả ảnh trên Commons ghi chúa Sãi cho lập đền năm 1634; hai thông tin này chưa được đối chiếu.

Đánh giá

Các nguồn dùng ở đây đều ca ngợi ông là nhân tài kiệt xuất, và đánh giá ấy phần lớn đến từ góc nhìn của chính quyền họ Nguyễn, triều Nguyễn và địa phương nơi ông được thờ. Wikipedia dẫn lại nhận định của Tôn Thất Thọ rằng người đời sau không trách ông thiếu trung thành với vua Lê chúa Trịnh, cũng không coi ông giúp họ Nguyễn vì ý đồ chia cắt đất nước^[5]. Đó là một cách đọc, chưa phải đồng thuận của mọi nhà sử học; bài chưa có nguồn học thuật chuyên sâu để đối chiếu thêm.