Chùa Thập Tháp Di Đà (Bình Định) và thiền sư Nguyên Thiều

Vị trí và những cái mốc không thống nhất

Chùa Thập Tháp Di Đà, thường gọi là chùa Thập Tháp, nằm ở phía bắc thành Đồ Bàn, thuộc thôn Vạn Thuận, huyện An Nhơn, Bình Định cũ (nay thuộc tỉnh Gia Lai), cách Quy Nhơn gần 30 km. Chùa dựng trên đồi Long Bích, mặt hướng về núi Mò O, nơi Báo Pháp luật Việt Nam cho là vùng ngự uyển của vua chúa Chăm xưa; ở đây vẫn còn giếng vuông và hồ sen xây bằng đá ong^[3]. Các nguồn ghi mốc lập chùa khác nhau: nghiên cứu của Thích nữ Nhuận Mỹ đặt việc thiền sư Nguyên Thiều đến phủ Quy Ninh và dựng chùa vào năm 1665^[1]; Báo Pháp luật Việt Nam ghi chùa hình thành từ năm 1677, rồi năm 1683 thiền sư dùng gạch đá của mười ngôi tháp Chăm đổ để dựng lại chùa thay lều cỏ^[3]; VnExpress ghi chùa dựng năm Quý Hợi 1683^[4]. Bài không chọn một năm.

Thiền sư Nguyên Thiều

Theo Nhuận Mỹ, thiền sư Nguyên Thiều Siêu Bạch sinh ngày 18 tháng 5 năm Mậu Tý (8/7/1648), họ Tạ, quê huyện Trình Hương, phủ Triều Châu, tỉnh Quảng Đông. Ông xuất gia năm 19 tuổi với hòa thượng Bổn Quả Khoáng Viên ở chùa Bảo Tư, được xếp vào đời 33 của tông Lâm Tế. Năm 1665 ông theo thuyền buôn sang Nam, dừng ở phủ Quy Ninh, dựng chùa Thập Tháp Di Đà, rồi ra Thuận Hóa lập chùa Hà Trung và chùa Quốc Ân, xây tháp Phổ Đồng^[1]. Báo Pháp luật Việt Nam ghi ông sinh năm 1648 và mất năm 1715, còn bài của Nhuận Mỹ chép ông viên tịch năm 1728, thọ 81 tuổi, tháp xây ở làng Dương Xuân Thượng, Thuận Hóa^[1][3]. Hai năm mất này lệch nhau; bài của Nhuận Mỹ dẫn Lịch truyện Tổ đồ nên được ưu tiên về mặt nguồn, nhưng vẫn cần đối chiếu.

Cũng theo Nhuận Mỹ, tên ông có hai cặp pháp danh vì ông dùng hai bài kệ truyền pháp: Siêu Bạch – Thọ Tông và Nguyên Thiều – Hoán Bích, khiến phổ hệ của phái Lâm Tế – Nguyên Thiều trở nên phức tạp^[1].

Truyền thừa và vai trò với các chúa Nguyễn

Nhuận Mỹ dẫn các nghiên cứu cho biết ngày 27 tháng 5 năm Chính Hòa 15 (1694), Nguyên Thiều cùng một vị tổ khác dâng tờ trình xin chúa Nguyễn Phúc Chu miễn thuế ruộng cho nhà chùa và được chuẩn y. Năm 1695, theo mật chỉ của chúa, ông vào miền Nam với hai nhiệm vụ: ổn định lòng dân, nhất là người Minh Hương, và hoằng dương thiền phái Lâm Tế; ông lập chùa Kim Cang ở Đồng Nai trong giai đoạn 1695–1698^[1]. Chi tiết về “mật chỉ” chỉ là lời của nhóm tác giả được dẫn, chưa đối chiếu sử liệu gốc.

Các đệ tử nổi bật được kể gồm Minh Vật – Nhất Tri (kế thừa trụ trì chùa Quốc Ân Kim Cang ở Đồng Nai), Thành Đẳng – Minh Lượng (khai sơn chùa Vạn Đức ở Hội An), Minh Giác – Kỳ Phương (kế thừa Thập Tháp, sau trụ trì Thiên Mụ và Quốc Ân), Minh Hải – Pháp Bảo (lập nhánh Lâm Tế – Chúc Thánh tại Quảng Nam) và Thành Nhạc – Ẩn Sơn (khai sơn chùa Châu Thới ở Bình Dương). Theo Nhuận Mỹ, ông cùng thiền sư Liễu Quán khắc in nhiều kinh điển, trong đó có Pháp hoa hội nghĩa và Tịnh độ huyền môn được trùng san năm 1685^[1].

Nghiên cứu của Nguyễn Thị Thanh Thúy nhìn rộng hơn: Phật giáo ở Thuận Hóa thời chúa Nguyễn không chỉ là tôn giáo mà còn là công cụ để chúa củng cố chính quyền, đoàn kết dân chúng và tạo bản sắc riêng; các thiền sư như Nguyên Thiều, Thạch Liêm, Minh Hoằng – Tử Dung, Liễu Quán dựng chùa, mở giới đàn và đào tạo tăng tài, trong khi các chúa Nguyễn bảo trợ bằng việc xây chùa, mời thiền sư từ Trung Hoa sang và mở giới đàn lớn^[2]. Tác giả coi đó là chiến lược cai trị mềm dẻo của họ Nguyễn khi xây dựng vùng đất mới, một cách đọc mang tính phân tích của người viết.

Kiến trúc và danh hiệu

Báo Pháp luật Việt Nam cho biết bức hoành “Sắc tứ Thập Tháp Di Đà tự” treo giữa cửa chính điện do chúa Nguyễn Phúc Chu ban, và hòa thượng Tổ Ấn – Mật Hoằng khắc lại năm 1821; một đợt trùng tu lớn diễn ra trong những năm 1995–1999^[3]. VnExpress mô tả khu chính điện làm chủ yếu bằng gỗ quý, chạm hoa cuộn, hoa sen, rồng, phượng cách điệu, ngoài chính điện còn 24 bảo tháp dựng ở nhiều thời kỳ, và gọi đây là ngôi chùa cổ nhất của phái Lâm Tế, được Bộ Văn hóa công nhận di tích lịch sử – văn hóa quốc gia^[4]. Nhuận Mỹ ghi tại tổ đường chùa còn long vị Nguyên Thiều^[1]. Do hai tờ báo chỉ tóm tắt, số hiệu quyết định xếp hạng cần được kiểm với văn bản chính thức.